Nghề thổi thủy tinh Xối Trì với nỗi lo mai một

Nghề làm cốc bia hơi thủ công ở Xối Trì

Trong những quán bia hơi ở Hà Nội, chiếc cốc thủy tinh màu xanh nhạt, thành dày, bề mặt sần sùi với những bọt khí li ti đã trở thành hình ảnh quen thuộc, gắn liền với một nét sinh hoạt bình dị của người dân Thủ đô.

Đằng sau dáng vẻ mộc mạc ấy là mẫu thiết kế của họa sĩ Lê Huy Văn, được thực hiện năm 1974 và bắt đầu đưa vào sản xuất năm 1976. Những đường gân nổi trên thân giúp cầm chắc tay, phần đáy dày tạo độ vững, còn chất liệu thủy tinh tái chế mang đến sắc xanh đặc trưng.

Chiếc cốc thủy tinh xanh được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau, từ uống bia hơi đến uống trà.

Cách Hà Nội khoảng 100 km, làng Xối Trì, xã Nam Ninh, tỉnh Ninh Bình (trước đây thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) vẫn duy trì nghề sản xuất những chiếc cốc này bằng phương pháp thủ công.

Nghề thổi thủy tinh ở Xối Trì gắn với ông Phạm Văn Đạo, người học nghề rồi trở về quê mở lò và truyền dạy cho người dân. Vào những năm 1980, nghề phát triển mạnh, trở thành nghề chính trong làng, sản xuất các mặt hàng như chai, lọ, bóng đèn dầu và đồ dùng sinh hoạt bằng thủy tinh.

Tuy nhiên, trước sự cạnh tranh của các sản phẩm thủy tinh công nghiệp có giá thành thấp, mẫu mã đa dạng, các cơ sở dần thu hẹp mặt hàng sản xuất. Từ 13 cơ sở trong thời kỳ phát triển, đến nay Xối Trì chỉ còn 3 lò duy trì hoạt động, chủ yếu sản xuất cốc bia hơi.

Nhọc nhằn sau những chiếc cốc bia hơi

Để làm ra một chiếc cốc thủy tinh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, đắp nồi nấu, nung chảy thủy tinh đến thổi tạo hình, xử lý miệng cốc và ủ nguội sản phẩm. Nguyên liệu chủ yếu là kính vỡ dư ra từ các cơ sở sản xuất kính, được đập nhỏ, sàng lọc trước khi đưa vào lò nấu.

Thủy tinh phế liệu được thu gom, đập nhỏ và sàng lọc trước khi đưa vào nấu.

Riêng công đoạn đắp nồi nấu thủy tinh đã mất khoảng nửa tháng, bao gồm cả thời gian chờ khô. Nguyên liệu đắp nồi được làm từ gạch chịu nhiệt, phải nghiền nhỏ trước khi sử dụng. Tuy nhiên, tuổi thọ của nồi không ổn định, khiến các cơ sở phải tốn thêm chi phí thay thế.

“Lẽ ra một cái nồi dùng được 15-20 ngày, nhưng có cái lên vài ngày thôi xong lại hỏng. Hỏng thì phải thay ra thay vào. Mỗi lần thay là mất khoảng 15 triệu đồng một cái, cả công cả thợ”, ông Nguyễn Duy Hồi (68 tuổi), một người thợ thổi thủy tinh, chia sẻ.

Kết thúc ca làm việc, ông Trần Văn Duyên, chủ một lò thổi thủy tinh, vẫn tranh thủ đắp nồi nấu mới.

Ca làm việc đầu tiên bắt đầu từ 0 giờ đến khoảng 5 giờ sáng. Người thợ nhóm lò, đưa kính vỡ vào nung trong khoảng 5-6 giờ cho đến khi thủy tinh nóng chảy. Lò tiếp tục được duy trì ở nhiệt độ cao để phục vụ ca thổi tạo hình, bắt đầu vào khoảng 12 giờ trưa.

Một dây chuyền sản xuất cốc thủy tinh thường cần khoảng 7 người, gồm 5 thợ thổi luân phiên, một người xử lý miệng cốc và một người phụ trách ủ nguội sản phẩm.

Lò nung được duy trì ở nhiệt độ cao để phục vụ công đoạn thổi tạo hình.

Giữa sức nóng hầm hập của lò nung, người thợ dùng ống kim loại dài khoảng 1,5m lấy thủy tinh nóng chảy, lăn đều trên mặt phẳng có bôi mỡ để tạo khối trụ. Tiếp đó, họ đưa ống lên miệng, căng phồng đôi má thổi hơi vào khối thủy tinh rồi nhanh chóng đưa vào khuôn định hình.

Chiếc cốc vừa ra khuôn được chuyển qua công đoạn làm giảm nhiệt, xử lý miệng, trước khi vùi trong tro để nguội dần, tránh nứt vỡ. Các thao tác diễn ra liên tiếp, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa những người thợ cho đến khi sử dụng hết lượng thủy tinh đã nấu trong lò.

Các công đoạn thổi tạo hình cốc thủy tinh thủ công tại làng Xối Trì.

Kết thúc ca làm việc, những người thợ tranh thủ ngồi uống nước, hút thuốc và trò chuyện tại chiếc lán nhỏ cạnh xưởng. Ghé chơi với những người thợ, ông Phạm Văn Cương, một người thợ đã nghỉ nghề, nói vui về cái nóng của công việc từng gắn bó: “Nóng thì người ta vào điều hòa nằm, mình nóng mình vào cửa lò để đứng”.

Người thợ thổi thủy tinh phải liên tục căng phồng đôi má để tạo hình sản phẩm.

Nỗi lo thiếu người nối nghiệp

Dù cốc bia hơi thủ công vẫn có thị trường tiêu thụ, nhưng các cơ sở sản xuất tại Xối Trì lại gặp khó khăn trong việc tìm kiếm lao động, đặc biệt là thợ trẻ.

Theo ông Nguyễn Duy Hồi, nhu cầu đối với cốc bia hơi thủ công hiện vẫn khá lớn. “Bây giờ còn chạy hơn ngày xưa bởi lượng bia tiêu thụ lớn. Các lò gần như không đủ công suất để giao ra thị trường”, ông cho biết. Nếu trước đây nghề thổi thủy tinh tạo việc làm cho nhiều người dân trong làng, thì nay các chủ lò phải tìm kiếm thêm thợ từ những địa phương khác để duy trì sản xuất.

Dù thu nhập của thợ lành nghề có thể đạt khoảng 500.000-600.000 đồng/ngày, công việc vẫn đòi hỏi sức khỏe, thời gian học nghề dài và thường xuyên tiếp xúc với môi trường nóng bức. “Giờ thanh niên người ta không theo cái nghề này, bởi vì vất vả, mà làm phải làm cả ngày cả đêm”, ông Hồi chia sẻ.

Ở tuổi 68, ông Nguyễn Duy Hồi vẫn làm nghề thổi thủy tinh tại Xối Trì dù đến từ địa phương khác. 

Không chỉ khó tìm thợ trẻ, ngay trong những gia đình đang duy trì nghề, việc để con cái tiếp tục nối nghiệp cũng không phải lựa chọn được ưu tiên.

Bà Phạm Thị Huệ, vợ ông Trần Văn Duyên, chủ một lò thổi thủy tinh tại Xối Trì, cho biết gia đình từng gặp khó khăn trong việc duy trì sản xuất do thiếu thợ. Chứng kiến những vất vả của nghề qua nhiều năm, bà không mong hai người con trai tiếp tục công việc bên lò nung.

“Nghề của cha ông để lại rồi phải theo thôi. Nếu có học, thoát được nghề này thì tốt. Nhà tôi có hai cậu con trai, tôi cho thoát ly hết. Làm nghề này vất vả lắm”, bà Huệ bộc bạch.

Những lò thổi thủy tinh ở Xối Trì vẫn đỏ lửa, nhưng phần lớn người thợ đã ở tuổi xế chiều. Khi lớp thợ lâu năm dần rời nghề, việc thiếu người kế tục không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất, mà còn đặt ra nguy cơ mai một những kỹ thuật thổi thủy tinh thủ công được trao truyền qua nhiều thế hệ.

THÚY NGA