Nghệ nhân Lồ Lài Sửu trọn đời gìn giữ, phát huy văn hóa dân tộc

Với những đóng góp trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc, nghệ nhân Lồ Lài Sửu đã được nhận nhiều Bằng khen, Giấy khen của các bộ, ngành, địa phương. Trong ảnh: Tháng 4/2026, nghệ nhân Lồ Lài Sửu nhận Bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vì những đóng góp tiêu biểu trong công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Ảnh: Bích Nguyên

Tôi gặp Nghệ nhân ưu tú Lồ Lài Sửu lần đầu tiên tại Ngày hội Văn hóa các dân tộc có số dân dưới 10.000 người được tổ chức lần đầu tiên tại tỉnh Lai Châu năm 2023. Khi đó, bà cùng các nghệ nhân, người dân đến từ tỉnh Lào Cai đã mang tới ngày hội không gian văn hóa đặc sắc của dân tộc Bố Y, để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người xem bởi những vũ điệu, lời ca giàu cảm xúc và niềm tự hào về văn hóa của dân tộc mình.

Năm 2026, tôi gặp lại bà tại Thủ đô Hà Nội, ngay sau khi bà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen vì những đóng góp trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Điều dễ nhận thấy là dù đã bước vào tuổi lục tuần, bà vẫn giữ được sức khỏe dẻo dai, đôi mắt tinh anh. Với đôi bàn tay khéo léo, bà vẫn tự mình may, thêu trang phục truyền thống của người Bố Y và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Cuộc trò chuyện giữa tôi và nghệ nhân Lồ Lài Sửu đan xen những câu chuyện về ký ức và thực tại. Bà sinh ra, lớn lên trong không gian văn hóa truyền thống của dân tộc mình, nơi trang phục, lời ca hiện diện trong đời sống hằng ngày và đậm đặc hơn mỗi dịp lễ hội hay ngày Tết cổ truyền. Sau này, khi trưởng thành, có thêm hiểu biết, trước nguy cơ mai một văn hóa truyền thống, nghệ nhân Lồ Lài Sửu thấy rõ trách nhiệm của cá nhân nên đã góp sức cùng cộng đồng tổ chức các lớp truyền dạy di sản văn hóa của dân tộc cho thế hệ trẻ.

Quay trở lại thời ấu thơ, nghệ nhân Lồ Lài Sửu học cầm kim, khâu những mũi khâu đầu tiên từ bà và mẹ của mình. Khi đã thuần thục mũi khâu, bà học kỹ thuật thêu hoa văn rồi cắt ghép vải, phối màu cho mỗi bộ quần áo. Trang phục của người Bố Y có 2 màu chủ đạo là xanh và đen. Dù không quá cầu kỳ, nhưng những họa tiết hoa văn được tạo bằng kỹ thuật khâu, thêu tỉ mỉ, đòi hỏi người thực hiện phải khéo léo và kiên nhẫn. Bà Sửu cho biết, trang phục của phụ nữ Bố Y gồm có áo và quần làm bằng vải lanh. Áo có 2 loại, gồm áo trong và áo ngoài. Chiếc áo mặc trong là kiểu áo tứ thân, có 2 túi ở hai bên. Áo mặc ngoài có phần cổ và tay được thêu họa tiết cầu kỳ, đặc sắc như hoa, hình đôi bướm đối xứng... Điểm nhấn đặc biệt của trang phục nữ dân tộc Bố Y là chiếc tạp dề được làm tỉ mỉ, trang trí những họa tiết thêu hoa mẫu đơn với sắc hồng nổi bật, cùng nhiều đồ trang sức bằng bạc như vòng tai, nhẫn bạc, yếm bạc...

Nghệ nhân ưu tú Lồ Lài Sửu (thứ tư từ phải sang) là một trong số những nghệ nhân tiêu biểu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Ủy ban nhân dân tỉnh Lai Châu tuyên dương, tặng quà tại Ngày hội Văn hóa các dân tộc có số dân dưới 10.000 người lần thứ nhất, năm 2023. Ảnh: Bích Nguyên

Nhắc lại những mũi khâu đầu tiên, bà Sửu rơm rớm nước mắt nhớ về người mẹ của mình. Trong ký ức của bà, mẹ là người cầm tay, chỉ dạy cho bà cách cầm kim, khâu những đường khâu đầu tiên. “Tôi không may mắn như mọi người, phải chịu cảnh mồ côi mẹ khi mới 13 tuổi. Lúc đó tôi khóc nhiều lắm vì nhớ mẹ”-bà Sửu kể.

Thiệt thòi hơn chúng bạn bởi thiếu vắng bàn tay chăm sóc của mẹ, bà Sửu tự mình xác định hướng đi khác với số đông bạn bè cùng trang lứa thời bấy giờ. Theo lời bà kể, ngày xưa, con gái thường phải nghỉ học sớm để ở nhà giúp gia đình làm nương, làm rẫy. Gia cảnh nhà bà càng trở nên khó khăn khi mẹ bà mất sớm. Bố của bà vẫn bị ảnh hưởng bởi suy nghĩ lạc hậu, nhiều lúc cấm cản, không cho bà đi học. “Dù vậy, tôi vẫn trốn bố đến trường. Có lần bố bắt gặp, hỏi đi đâu, tôi phải nói dối là con đi chơi để không bị đánh mắng”-bà Sửu nhớ lại.

Bằng sự nỗ lực và kiên trì theo đuổi ước mơ học chữ, nghệ nhân Lồ Lài Sửu là một trong số ít phụ nữ cùng thời có đủ trình độ văn hóa để tham gia các công tác xã hội của thôn, xã. Với quan niệm tự làm trang phục cũng là một cách để giữ bản sắc của dân tộc mình, bà kiên trì học hỏi và gìn giữ kỹ thuật may trang phục truyền thống. Không chỉ tự tay may trang phục cho gia đình, bà còn chỉ dạy, hướng dẫn lớp trẻ kỹ thuật may trang phục truyền thống. Bà chia sẻ: “Mỗi ngày trôi qua, tôi càng hiểu và thêm yêu văn hóa, yêu trang phục truyền thống của dân tộc mình”.

Tình yêu đó lớn dần, thôi thúc nghệ nhân Lồ Lài Sửu làm mọi cách để giữ gìn nét văn hóa đặc sắc này. Việc may một bộ trang phục theo đúng kỹ thuật cha ông để lại khá cầu kỳ, mất nhiều thời gian. Nhưng đến bây giờ, dù tuổi đã cao, mắt không còn sáng, đôi tay không còn nhanh nhẹn như thời trẻ, bà Sửu vẫn cố gắng giữ gìn từng đường kim, mũi chỉ, trao truyền lại cho lớp trẻ để bản sắc dân tộc mình còn mãi.

Nhiều bài hát, điệu múa của dân tộc Bố Y đã được gìn giữ nhờ những nỗ lực không biết mệt mỏi của những người như Nghệ nhân ưu tú Lồ Lài Sửu. Ảnh: Bích Nguyên

Không chỉ giữ nghề may trang phục truyền thống, nghệ nhân Lồ Lài Sửu còn dày công giữ gìn, sưu tầm các bài hát dân ca, điệu múa của người Bố Y. Hiện, bà ghi nhớ được khoảng 100 bài dân ca của dân tộc Bố Y. Không dừng lại ở đó, bà còn sáng tác lời mới cho các làn điệu dân ca truyền thống phù hợp với đời sống đương đại, với các chủ đề: Hát múa mừng Đảng; nhớ ơn Đảng và Bác Hồ; đoàn kết dân tộc...

Suốt nhiều năm qua, nghệ nhân Lồ Lài Sửu hoạt động tích cực trong Câu lạc bộ dân ca, dân vũ dân tộc Bố Y thôn Lao Hầu, truyền dạy cho phụ nữ và các cháu học sinh trong xã. Đến nay, bà đã truyền dạy cho hàng chục chị em và khoảng 100 em học sinh biết hát, múa các điệu múa truyền thống dân tộc Bố Y. Những đóng góp của bà trong công tác bảo tồn văn hóa dân tộc đã được Nhà nước, chính quyền địa phương và các bộ, ngành ghi nhận thông qua danh hiệu Nghệ nhân ưu tú cùng nhiều Bằng khen, Giấy khen.

Hà My