Ngày Dân số Thế giới 11/7: Trao cơ hội cho thanh niên, vun đắp tương lai đất nước

Cơ hội, thách thức cơ cấu dân số vàng

Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều chuyển động lớn về kinh tế, xã hội, môi trường, dân số, khoa học và công nghệ, Quỹ Dân số Liên hợp quốc lựa chọn chủ đề Ngày Dân số Thế giới 11/7 năm 2026 là "Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng". Việc lựa chọn chủ đề này cho thấy thanh niên đang ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm trong các chương trình phát triển toàn cầu. Đây là lực lượng trẻ đông đảo, đầy tiềm năng sáng tạo và có vai trò quan trọng trong thích ứng với những thay đổi về cơ cấu dân số, giải quyết các thách thức mới và thúc đẩy tiến trình phát triển bền vững.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và chỉ đạo tại Đại hội Đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XIII, nhiệm kỳ 2026 - 2031 - Ảnh: Đức Vũ

Theo Báo cáo Thanh niên thế giới 2026 của Liên Hợp Quốc, hành tinh hiện có 1,3 tỷ người từ 15-24 tuổi, mức cao nhất từng ghi nhận. Song tỷ trọng của nhóm này trong dân số toàn cầu lại đang giảm liên tục: từ 17,8% năm 2000 xuống 15,6% năm 2025 và dự báo còn 13,3% vào năm 2050.

Tại Việt Nam, quy mô dân số năm 2026 đã vượt 102 triệu người, trong đó gần 70 triệu người ở độ tuổi từ 15-64. Đây là nền tảng tạo nên lợi thế “cơ cấu dân số vàng”, nguồn lực quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển đất nước.

Tuy nhiên, phía sau lợi thế ấy là xu hướng giảm sinh ngày càng rõ nét. Tổng tỷ suất sinh giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 1,91 con năm 2024 và tăng nhẹ lên 1,93 con năm 2025, vẫn thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con. Mức sinh thấp không còn tập trung tại đô thị lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh mà đã lan tới nhiều địa phương trước đây có mức sinh cao. Cùng đó, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn chưa được khắc phục.

Những thách thức này đã sớm được nhận diện trong đường lối, chính sách của Đảng. Nghị quyết số 21-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 6 khóa XII ban hành tháng 10/2017 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy về công tác dân số, từ trọng tâm kế hoạch hóa gia đình sang giải quyết toàn diện các vấn đề dân số gắn với phát triển.

Sau 8 năm, định hướng đó được cụ thể hóa bằng Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, Luật Dân số. Tháng 12/2025, Quốc hội khóa XV thông qua Luật thay thế Pháp lệnh Dân số được ban hành từ năm 2003. Luật số 113/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 thay thế Pháp lệnh Dân số năm 2003 và tạo lập khuôn khổ pháp lý mới cho công tác dân số trong giai đoạn phát triển mới.

Luật khẳng định quyền của cá nhân và các cặp vợ chồng trong việc quyết định thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với điều kiện của mỗi gia đình. Đồng thời, nhiều chính sách hỗ trợ duy trì mức sinh thay thế được bổ sung. Lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng. Lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai. Phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi, phụ nữ tại địa phương có mức sinh thấp và phụ nữ thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người thuộc diện được xem xét hỗ trợ tài chính. Người có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội theo quy định.

Bộ Y tế cũng đã ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030, đặt mục tiêu tăng tổng tỷ suất sinh trung bình 2%/năm. Cùng đó, đề xuất dành hơn 1.800 tỷ đồng/năm cho các chính sách hỗ trợ sinh con và duy trì mức sinh.

Đầu tư cho thanh niên là đầu tư cho tương lai đất nước - Ảnh: Tuấn Minh

Phát triển con người toàn diện

Năm 2026 cũng đánh dấu 65 năm hình thành và phát triển của ngành dân số Việt Nam, đó là hành trình dài được tích lũy qua nhiều thế hệ cán bộ và nhiều giai đoạn điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, những thách thức hiện nay đã thay đổi về bản chất, Việt Nam đang phải đồng thời giải quyết mức sinh thấp, già hóa nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh và yêu cầu nâng cao chất lượng dân số.

Luật pháp dù đầy đủ đến đâu cũng mới tạo ra điều kiện cần, điều kiện quyết định nằm ở chất lượng con người sẽ học tập, lao động, sáng tạo và sống trong xã hội mà các chính sách ấy hướng tới. Đây cũng là trọng tâm được Đại hội XIV của Đảng đặt ra khi xác định "phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt; phát triển văn hóa, con người là nền tảng".

Quan điểm này lượng hóa bằng những mục tiêu cụ thể cho giai đoạn 2026-2030. Chỉ số phát triển con người được phấn đấu nâng lên khoảng 0,8. Tuổi thọ trung bình đạt khoảng 75,5 tuổi, trong đó thời gian sống khỏe mạnh tối thiểu 68 năm. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp hoặc chứng chỉ đạt từ 35-40%. Đại hội cũng đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn này.

Những chỉ tiêu đó không thể tách rời bài toán dân số, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, đúng vào thời điểm lợi thế dân số vàng được dự báo đã suy giảm và tốc độ già hóa gia tăng. Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong một giai đoạn nhờ vốn đầu tư, tài nguyên hoặc số lượng lao động nhưng để duy trì tăng trưởng dài hạn, nguồn nhân lực phải có sức khỏe, tri thức, kỹ năng, kỷ luật lao động và năng lực sáng tạo tương xứng. Nếu chất lượng con người không theo kịp tốc độ phát triển, nguy cơ già trước khi giàu sẽ không còn là cảnh báo xa xôi.

Thông điệp đó được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XIII ngày 25/6/2026 vừa qua. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị thanh niên hình thành một tinh thần mới: nghĩ rộng hơn, học nhanh hơn, làm tốt hơn, sống đẹp hơn, trách nhiệm hơn và cống hiến nhiều hơn.

Sinh viên thực hành tại phòng thí nghiệm - Ảnh: Quốc Nam

Chỉ ít ngày sau đó, tại buổi làm việc với ngành Nội vụ (8/7), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục đặt vấn đề nâng cao chất lượng nguồn lao động Việt Nam. Người đứng đầu Đảng và Nhà nước yêu cầu xây dựng thị trường lao động hiện đại, minh bạch, linh hoạt và hội nhập, đồng thời chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế nguồn nhân lực chất lượng cao.

Yêu cầu đó xuất phát từ những điểm nghẽn đã được nhận diện rõ: Việt Nam không thiếu lao động về số lượng nhưng đang thiếu nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển mới. Nền kinh tế còn thiếu kỹ thuật viên, công nhân lành nghề, nhân lực công nghệ, nhân lực thực hành và đội ngũ quản trị trung gian. Kỹ năng số, kỹ năng xanh, ngoại ngữ, kỷ luật và tác phong công nghiệp của một bộ phận người lao động chưa đáp ứng yêu cầu. Lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong khi thất nghiệp thanh niên còn cao và cơ cấu đào tạo chưa theo sát nhu cầu việc làm.

Vì vậy, dân số chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi con người được phát triển toàn diện. Thanh niên chỉ thực sự trở thành chủ nhân tương lai khi được trao cơ hội để học tập, làm việc, lập nghiệp và cống hiến. Còn mục tiêu phát triển đến năm 2045 chỉ có thể đứng vững khi nền kinh tế đi lên bằng chất lượng con người chứ không tiếp tục dựa trên số lượng lao động và lợi thế nhân công giá rẻ.

Khi người trẻ được tạo điều kiện học tập, làm việc, chăm sóc sức khỏe và xây dựng gia đình theo nguyện vọng của mình, lợi thế của thời kỳ cơ cấu dân số vàng mới có thể được chuyển hóa thành động lực cho phát triển bền vững của đất nước.

Nguyên Thảo