Ngành da giày chủ động chuyển đổi xanh, tự chủ chuỗi cung ứng

Sản xuất giày xuất khẩu sang thị trường EU tại Công ty TNHH Hóa dệt Hà Tây. Ảnh: Trần Việt/TTXVN

Trước áp lực từ các rào cản tiêu chuẩn xanh và biến động địa chính trị, ngành da giày đang khẩn trương tái cơ cấu theo chiều sâu, quyết tâm hoàn thành mục tiêu xuất khẩu 29 tỷ USD cho cả năm 2026.

Theo số liệu thống kê, 6 tháng đầu năm 2026, giày dép tiếp tục vị thế là một trong 5 mặt hàng chiến lược đạt quy mô trên 10 tỷ USD, cụ thể đạt trị giá 11,949 tỷ USD (tăng 0,5% so với cùng kỳ năm 2025). Mặc dù tốc độ tăng trưởng chung chịu ảnh hưởng sụt giảm từ thị trường Trung Quốc, Nhật Bản, Anh và Mexico, song ngành đã ghi nhận sự phục hồi rất mạnh mẽ về cuối quý II/2026. Chỉ tính riêng tháng 6/2026, xuất khẩu giày dép toàn quốc đã đạt 2,16 tỷ USD, tăng hơn 200 triệu USD so với tháng 5 nhờ đà tăng trưởng vững chắc tại EU và Hoa Kỳ.

Đáng chú ý, Hoa Kỳ tiếp tục duy trì vị thế là thị trường xuất khẩu lớn nhất của giày dép Việt Nam với kim ngạch nửa đầu năm ước đạt 4,55 tỷ USD (tăng hơn 6% so với cùng kỳ, chiếm gần 39% tổng kim ngạch toàn ngành). Số liệu từ Ủy ban Thương mại Hoa Kỳ cho thấy, ngay trong quý I/2026, Việt Nam đã vượt qua Trung Quốc để trở thành nhà cung cấp giày dép lớn nhất cho thị trường này với trị giá đạt 2,47 tỷ USD (tăng 9,27%).

Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất giày dép lớn thứ ba thế giới (sau Trung Quốc, Ấn Độ) và xuất khẩu đứng thứ hai toàn cầu. Riêng năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt gần 29 tỷ USD (riêng giày dép đạt trên 24 tỷ USD). Đáng chú ý, ngành da giày có độ mở lớn khi có tới 90% sản lượng dành cho xuất khẩu.

Chính đặc thù phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thị trường quốc tế khiến ngành dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài. Theo phân tích của TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, ngành da giày đang phải chống chọi đồng thời với "hai cơn gió ngược" lớn: Một là bất ổn địa chính trị leo thang tại Trung Đông làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng logistics toàn cầu, đẩy giá cước vận tải tăng cao; hai là rủi ro chính sách bảo hộ cùng áp lực từ chính sách thuế và các rào cản phòng vệ thương mại khó lường từ phía Hoa Kỳ đối với sản phẩm nhập khẩu.

Để tham gia chuỗi cung ứng, ngành da giày buộc phải chuyển đổi sản xuất xanh bền vững. Ảnh: TTXVN

Trong khi đó, cơ cấu giá thành một đôi giày thì nguyên liệu chiếm 60 - 65%, chi phí nhân công chiếm 25%, chi phí quản lý chiếm 5% và phần còn lại là lợi nhuận. Thực tế quý II/2026 cho thấy, những doanh nghiệp có tiềm lực, chủ động nguồn nguyên liệu dự trữ đã giảm thiểu được tối đa tác động tiêu cực từ chi phí logistics để giao hàng đúng hạn.

Ngược lại, nhiều doanh nghiệp nhỏ lẻ buộc phải từ chối hoặc đánh mất các đơn hàng xuất khẩu có giá trị do không kịp chuẩn bị nguyên liệu đầu vào.

Để chủ động quản trị rủi ro và chuyển dịch mô hình phát triển từ chiều rộng sang chiều sâu, toàn ngành da giày đang đồng bộ triển khai các nhóm giải pháp căn cơ từ nay đến cuối năm.

Trước hết là tăng tốc tự chủ nguồn nguyên phụ liệu nội địa. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam (Lefaso) kiến nghị cần khẩn trương đẩy mạnh phát triển ngành công nghiệp nguyên phụ liệu ngay tại thị trường trong nước.

Giải pháp đột phá được đề xuất là nghiên cứu xây dựng các sàn giao dịch thương mại và hệ thống dự trữ nguyên liệu mang tính chiến lược quốc gia (tương tự mô hình dự trữ xăng dầu), giúp doanh nghiệp hoàn toàn chủ động nguồn cung đầu vào, giảm thiểu rủi ro đứt gãy logistics.

Song song với đó, việc chuyển đổi xanh thích ứng rào cản bền vững được xem là nhiệm vụ bắt buộc. Trước các quy định nghiêm ngặt mang tính bắt buộc từ EU như giảm phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và "hộ chiếu số sản phẩm" (DPP), chuyển đổi xanh là điều kiện tiên quyết để tồn tại.

Từ quý II/2026, các doanh nghiệp quy mô lớn đã chủ động phân bổ nguồn vốn đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ sạch, ứng dụng tự động hóa, chuyển đổi số và ưu tiên sử dụng nguyên liệu tái chế, thân thiện với môi trường.

Ngành da giày có nhiều triển vọng tăng trưởng. Ảnh: TTXVN

Đồng thời, ngành quyết liệt dịch chuyển mô hình sản xuất và đa dạng hóa thị trường. Các đơn vị thúc đẩy mạnh mẽ quá trình dịch chuyển từ phương thức gia công thuần túy (CMT) sang tự thiết kế mẫu mã (ODM) và xây dựng thương hiệu riêng nhằm nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng nội địa, giảm dần sự phụ thuộc vào khối FDI (hiện chiếm 80% kim ngạch toàn ngành).

Doanh nghiệp cũng tận dụng hiệu quả lợi thế từ 17 FTA đã ký kết để mở rộng đơn hàng tại các thị trường giàu tiềm năng như Ấn Độ, Trung Đông và châu Phi, giảm bớt sự phụ thuộc độc quyền vào các thị trường truyền thống.

Cuối cùng, việc kiên trì giữ chân lực lượng lao động được xác định là lõi cốt của năng lực sản xuất. Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng cao nhưng giá xuất khẩu sản phẩm gần như bị "đóng băng" (chỉ tăng vỏn vẹn khoảng 5% trong suốt 20 năm qua), biên độ lợi nhuận bị thu hẹp tối đa. Nhiều doanh nghiệp chấp nhận sản xuất ở mức hòa vốn hoặc chịu lỗ cục bộ. Nguyên tắc được Lefaso nhấn mạnh là giữ được người lao động là giữ được năng lực sản xuất, bảo đảm ổn định việc làm cho lực lượng công nhân tay nghề cao. Việc thực thi các định hướng từ nay đến cuối năm, gia tăng tính tự chủ chuỗi cung ứng chính là chìa khóa then chốt để giữ vững vị thế của Việt Nam trên bản đồ thương mại thế giới.

Hằng Trần (TTXVN)