Ngành bán dẫn toàn cầu: Cục diện mới và dư địa tham gia của Việt Nam

Bên trong nhà máy của Intel tại Việt Nam. Ảnh: Intel Community

Cuộc tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu

Ngành bán dẫn toàn cầu hiện không chỉ là một ngành công nghiệp đơn thuần mà đã trở thành huyết mạch của nền kinh tế số, giữ vị trí chiến lược trong hầu hết các lĩnh vực công nghệ cao, từ điện tử tiêu dùng, trí tuệ nhân tạo (AI), ô tô điện đến quốc phòng. ông John Neuffer, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn (SIA), nhận định quy mô ngành có thể chạm mốc 1.000 tỷ USD sớm hơn dự kiến.

Tốc độ tăng trưởng cao kỷ lục này phản ánh nhu cầu thiết bị bán dẫn gia tăng mạnh mẽ trên toàn cầu, trong bối cảnh thị trường ngày càng phân hóa sâu theo năng lực công nghệ và sản xuất. Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ và Trung Quốc hiện là những trung tâm sản xuất lớn nhất. Đài Loan (Trung Quốc), với vai trò thống trị của TSMC, giữ vị trí đặc biệt trong phân khúc chip tiên tiến; Hàn Quốc nổi bật về bộ nhớ và chip chuyên dụng; Trung Quốc có lợi thế ở các khâu đóng gói, lắp ráp, đồng thời là thị trường tiêu thụ chip lớn nhất thế giới.

Về phần mình, Mỹ tiếp tục giữ vai trò then chốt trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu nhờ ưu thế vượt trội về thiết kế chip, sở hữu trí tuệ và phần mềm thiết kế, dù năng lực sản xuất vật lý thấp hơn so với các trung tâm tại châu Á. Các tập đoàn như Intel, NVIDIA, AMD, Broadcom... tạo ra phần lớn giá trị gia tăng của ngành, cho dù phần lớn hoạt động sản xuất thực tế được đặt ở nước ngoài. Về tổng thể, cơ cấu ngành bán dẫn toàn cầu đang phân cực rõ rệt: Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc chiếm ưu thế ở các chip tiên tiến phục vụ AI và dữ liệu lớn, trong khi các cứ điểm sản xuất chip thương mại phân bổ rộng hơn, bao gồm cả Trung Quốc và các khu vực sản xuất khác.

Dự báo của các tổ chức nghiên cứu thị trường cho thấy ngành bán dẫn sẽ tiếp tục mở rộng mạnh mẽ trong thập kỷ tới, có thể vượt mốc 1.000 tỷ USD vào cuối thập kỷ, nhờ động lực từ AI, Internet kết nối vạn vật (IoT), mạng 5G và ô tô điện. Tuy nhiên, chuỗi cung ứng toàn cầu cũng bộc lộ nhiều điểm yếu trước các cú sốc như đại dịch Covid-19, căng thẳng địa chính trị và sự phụ thuộc quá lớn vào một số trung tâm sản xuất chip cao cấp. Điều này buộc các nền kinh tế lớn phải thúc đẩy chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng, tăng cường năng lực sản xuất nội địa ở những khâu then chốt.

Trong bối cảnh đó, ngành bán dẫn đã trở thành điểm hội tụ của các chiến lược phát triển và cạnh tranh công nghệ quốc gia. Nhiều nước đang tăng tốc thu hút đầu tư, hỗ trợ xây dựng nhà máy chip tiên tiến, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đẩy mạnh hợp tác quốc tế để bảo đảm vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Dĩ nhiên, trong cuộc đua mang tính chiến lược này, Việt Nam không thể đứng ngoài hay chậm chân.

Nhanh chóng tham gia đường đua mới

Trong bức tranh chung hiện nay, Việt Nam đang dần nổi lên như một điểm sáng tiềm năng, với nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Theo ông Jeffrey S. Goss, Phó Hiệu trưởng phụ trách khu vực Đông Nam Á, Giám đốc Điều hành Văn phòng Hợp tác toàn cầu và Giáo dục mở rộng, lãnh đạo Trường Kỹ thuật Ira A. Fulton, Đại học bang Arizona (ASU), khi các “đầu tàu” bán dẫn như Mỹ đẩy mạnh các khâu đầu chuỗi giá trị, Việt Nam có nhiều dư địa để hỗ trợ và gia nhập chuỗi cung ứng này.

Giới chuyên gia cho rằng, với vị trí địa lý thuận lợi tại Đông Nam Á, môi trường chính trị - xã hội ổn định và nhu cầu thị trường trong nước ngày càng tăng, Việt Nam từ lâu đã thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư quốc tế trong nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng trước những biến động toàn cầu. Một lợi thế quan trọng khác là nguồn nhân lực trẻ, năng động, ngày càng được đào tạo bài bản trong các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ thông tin và điện tử - nền tảng thiết yếu cho các khâu như thiết kế chip, kiểm thử, đóng gói và kiểm định sản phẩm.

Cùng với đó, sự hiện diện ngày càng rõ nét của các tập đoàn công nghệ lớn, từ các nhà lắp ráp điện tử đến các doanh nghiệp cung ứng linh kiện, đã tạo nền tảng ban đầu để Việt Nam từng bước hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn. Việc nhiều doanh nghiệp nước ngoài liên tục mở rộng cơ sở sản xuất, trung tâm kiểm thử và hoạt động kinh doanh tại Việt Nam không chỉ hình thành mạng lưới liên kết cung ứng bước đầu, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tiếp cận quy trình sản xuất, tiêu chuẩn quốc tế, thúc đẩy liên kết kinh tế trong và ngoài nước.

Trên chặng đường đó, vai trò của chính sách giữ ý nghĩa then chốt. Đảng và Chính phủ từ sớm đã xác định bán dẫn là lĩnh vực ưu tiên trong chiến lược phát triển công nghệ cao và chuyển đổi số. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là bước đi chiến lược kịp thời, khẳng định khoa học - công nghệ là động lực then chốt cho phát triển nhanh và bền vững, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi để nhà khoa học, doanh nghiệp và khu vực tư nhân tham gia sâu vào nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa kết quả khoa học.

Trên tinh thần đó, Chính phủ và chính quyền các cấp thời gian qua đã liên tục hoàn thiện cơ chế thu hút đầu tư, hỗ trợ nghiên cứu - phát triển và cải thiện môi trường pháp lý nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo. Định hướng và lộ trình bài bản này không chỉ mở ra cơ hội để Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, mà còn tạo điều kiện để đi sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao như thiết kế chip, kiểm định công nghệ và R&D.

Việc tham gia vào các khâu cốt lõi đó không chỉ mang lại giá trị kinh tế trực tiếp, mà còn giúp Việt Nam xây dựng năng lực công nghệ nội sinh, tăng cường tính tự chủ trong chuỗi sản xuất quốc tế và đóng góp tích cực vào hệ sinh thái công nghệ toàn cầu. Khi các đối tác quốc tế nhìn nhận Việt Nam không chỉ là điểm gia công mà là nơi hội tụ của nhân lực chất lượng cao, hoạt động nghiên cứu - phát triển và chính sách hỗ trợ linh hoạt, vị thế của Việt Nam trên bản đồ bán dẫn thế giới sẽ ngày càng được nâng cao.

Một số quan điểm phân tích còn gợi ý, Việt Nam có thể phát triển theo mô hình trung tâm R&D. Đây là hướng đi chiến lược được nhiều quốc gia thành công trong ngành bán dẫn áp dụng. Họ không chỉ sản xuất chip mà còn tham gia thiết kế, cập nhật công nghệ mới và đào tạo chuyên gia cho khu vực. Nếu nước ta có thể hiện thực hóa điều này, ngành bán dẫn trong nước có thể đóng góp đáng kể vào tiến trình phát triển công nghệ thế giới.

Trong dòng chảy chung, Thủ đô Hà Nội với nhiều lợi thế như nguồn nhân lực chất lượng cao, chính sách đặc thù... hoàn toàn có khả năng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, thúc đẩy hợp tác đa phương. Số lượng đông đảo các doanh nghiệp công nghệ trên địa bàn sẽ mang lại không chỉ nguồn vốn đầu tư mà còn là cơ hội chuyển giao công nghệ, hình thành chuỗi cung ứng nội địa và liên kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhìn chung, trong bối cảnh ngành công nghiệp bán dẫn ảnh hưởng sâu rộng tới mọi nền kinh tế như hiện nay, việc có thể sớm nắm bắt cơ hội tham gia chuỗi cung ứng, qua đó không chỉ mở ra cơ hội kinh tế mới cho Việt Nam mà còn vạch ra con đường để nước ta phát triển nội lực, khẳng định vị thế trong kỷ nguyên số.

Hoàng Linh