Ngăn chặn vi phạm sở hữu trí tuệ từ cửa khẩu

Khắc phục “độ trễ” pháp lý trong thực thi kiểm soát hải quan

Trao đổi với phóng viên về điểm mới của Thông tư 06/2026/TT-BTC (Thông tư 06) tác động đến hoạt động kiểm soát hải quan, đại diện Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan cho hay, không chỉ sửa đổi kỹ thuật so với Thông tư 13/2015/TT-BTC, Thông tư 06, trao quyền chủ động cho cơ quan hải quan, khắc phụ "độ trễ" pháp lý.

Thực tiễn kiểm soát hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thời gian qua cho thấy một nghịch lý: trong khi tốc độ lưu chuyển hàng hóa ngày càng nhanh thì quy trình bảo vệ quyền tại biên giới lại phụ thuộc đáng kể vào đơn yêu cầu của chủ thể quyền. Theo cơ chế trước đây tại Thông tư 13/2015/TT-BTC, cơ quan hải quan chủ yếu tạm dừng làm thủ tục khi có hồ sơ đề nghị và khoản bảo lãnh tương ứng. Điều này dẫn đến tình trạng “độ trễ” pháp lý, không ít lô hàng đã hoàn tất thông quan trước khi thủ tục bảo hộ được kích hoạt.

Cán bộ hải quan tăng cường kiểm soát lô hàng nghi vấn tại cửa khẩu. Ảnh: TL

Điểm đổi mới mang tính bản lề của Thông tư 06 là trao quyền cho Đội trưởng Hải quan nơi đăng ký tờ khai được chủ động quyết định tạm dừng làm thủ tục đối với lô hàng có dấu hiệu nghi ngờ xâm phạm trên cơ sở phân tích rủi ro và thông tin nghiệp vụ. Theo đại diện cơ quan hải quan, cơ chế này giúp “bịt khoảng trống thời gian”, đưa hoạt động kiểm soát tiệm cận với thực tiễn vận hành thương mại hiện đại.

Quan trọng hơn, quyền chủ động không đồng nghĩa với quyền tùy nghi vẫn đảm bảo quyền của doanh nghiệp.

Cụ thể, Thông tư quy định rõ trong vòng 8 giờ làm việc kể từ khi ban hành quyết định tạm dừng, cơ quan hải quan phải thông báo cho chủ thể quyền; trường hợp xác định việc tạm dừng không đúng và gây thiệt hại cho doanh nghiệp, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường theo quy định. Ở chiều ngược lại, chủ thể quyền khi yêu cầu tạm dừng vẫn phải ký quỹ hoặc nộp bảo lãnh ngân hàng tương đương 20% trị giá lô hàng nghi vấn hoặc tối thiểu 20 triệu đồng và chịu trách nhiệm bồi thường nếu không có hành vi xâm phạm. Theo một chuyên gia kinh tế, chính cơ chế trách nhiệm tài chính hai chiều này tạo “điểm cân bằng lợi ích”, vừa bảo vệ thương hiệu, vừa ngăn chặn nguy cơ lạm dụng thủ tục để cạnh tranh không lành mạnh.

Điểm mới mà doanh nghiệp và cơ quan hải quan sẽ hưởng lợi khi thực thi Thông tư 06 là việc “luật hóa” dữ liệu điện tử, nâng cấp quản lý rủi ro.

Một hạn chế lớn của cơ chế cũ là phụ thuộc nhiều vào hồ sơ giấy, cập nhật thủ công và thiếu nền tảng dữ liệu tập trung. Điều này khiến việc đối chiếu thông tin, nhận diện dấu hiệu vi phạm mất thời gian và tiềm ẩn sai sót.

Thông tư 06 chuyển toàn bộ quy trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ sang Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. Hồ sơ đăng ký, gia hạn, bổ sung thông tin được thực hiện trực tuyến; văn bằng bảo hộ và đặc điểm nhận diện hàng hóa được lưu trữ tập trung. Doanh nghiệp không phải nộp lại tài liệu nếu dữ liệu đã tồn tại trên hệ thống. Việc “luật hóa” giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử giúp giảm chi phí tuân thủ, tăng tính minh bạch và tạo nền tảng cho phân tích tự động.

Kho dữ liệu sở hữu trí tuệ tập trung được thiết kế tích hợp ba nhóm thông tin chính: dữ liệu văn bằng bảo hộ từ cơ quan chuyên ngành; danh sách đại lý, nhà phân phối được ủy quyền; và lịch sử tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Trên cơ sở đó, cơ quan hải quan áp dụng quản lý rủi ro đa chiều thông qua các “bộ lọc” kỹ thuật như nhận diện kiểu dáng, phân tích hành vi dựa trên lịch sử vi phạm và kiểm soát trị giá khai báo bất thường.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ kiểm tra cảm quan sang kiểm soát dựa trên dữ liệu lớn, giúp phân bổ nguồn lực hợp lý, tập trung vào nhóm nguy cơ cao thay vì dàn trải. Đây là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh và lượng bưu gửi giá trị nhỏ tăng mạnh.

Mở rộng phạm vi kiểm soát, ngăn chặn lợi dụng trung chuyển

Một điểm đáng chú ý được các đơn vị hải quan quan tâm đánh giá cao quy định của Thông tư 06 so với Thông tư 13/2015/TT-BTC là phạm vi áp dụng được mở rộng sang hàng thương mại điện tử, hàng quá cảnh và tạm nhập tái xuất, những loại hình tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng làm kênh vận chuyển hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Trước đây, việc kiểm soát các loại hình này chủ yếu dựa vào thông tin rời rạc, thiếu cơ chế phân tích tích hợp. Với Thông tư 06, dữ liệu được kết nối và xử lý tập trung, cho phép hệ thống cảnh báo sớm các dấu hiệu bất thường về tuyến vận chuyển, giá khai báo hoặc tần suất giao dịch. Theo một chuyên gia thương mại quốc tế, việc siết quản lý các loại hình trung chuyển không chỉ bảo vệ thị trường nội địa mà còn ngăn chặn nguy cơ Việt Nam bị lợi dụng làm điểm trung chuyển trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, cơ chế mới cũng phù hợp với các cam kết quốc tế về thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, qua đó củng cố uy tín môi trường đầu tư và kinh doanh của Việt Nam.

Có thể khẳng định, từ góc độ cải cách hành chính, Thông tư 06 được kỳ vọng mang lại ba hiệu quả lớn. Thứ nhất, rút ngắn thời gian xử lý nhờ dữ liệu điện tử và cơ chế chủ động, giảm nguy cơ “lọt lưới” do độ trễ thủ tục. Thứ hai, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình thông qua cơ chế bồi thường rõ ràng, hạn chế lạm quyền hoặc lạm dụng quyền. Thứ ba, tối ưu nguồn lực kiểm tra nhờ quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu tập trung.

Theo cơ quan hải quan, khi dữ liệu được làm giàu qua từng vụ việc, hệ thống cảnh báo sẽ ngày càng chính xác, tạo vòng tròn tích cực trong phòng, chống gian lận sở hữu trí tuệ. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là bước chuyển mô hình quản trị biên giới theo hướng hiện đại, phù hợp với tiến trình chuyển đổi số ngành Hải quan.

Song Linh