Nga - Ukraine xung đột, ngành dầu mỏ Kazakhstan gánh hệ lụy

Dòng dầu Kazakhstan chao đảo

Cảng tại Novorossiysk, Nga. Ảnh: TASS

Ngày 14/1, Kazakhstan lên tiếng kêu gọi Mỹ và châu Âu giúp đảm bảo an ninh vận chuyển “vàng đen” sau các vụ tấn công bằng thiết bị bay không người lái (UAV). UAV không xác định đã tấn công tàu chở dầu trên Biển Đen vào ngày 13/1 khi chúng đang vận chuyển dầu từ Kazakhstan về phía cảng cảng Yuzhnaya Ozereyevka, Novorossiysk (Nga) - điểm xuất khẩu chủ chốt của Dự án đường ống Caspian Pipeline Consortium (CPC).

Hãng thông tấn Reuters (Anh) dẫn thông báo của Bộ Ngoại giao Kazakhstan cho biết có 3 tàu chở dầu đã bị tấn công trên đường đến cảng biển của CPC ở Biển Đen. Theo Reuters, hiện vẫn chưa thể xác định bên đứng sau các vụ tấn công ngày 13/1, do Ukraine chưa đưa ra bình luận chính thức, còn đơn vị vận hành cảng là CPC lại từ chối bình luận về vụ việc.

Trước đó, vào ngày 29/11/2025, UAV cũng đã tấn công thiết bị xuất khẩu của CPC tại cảng ở Novorossiysk, dẫn đến tình trạng sụt giảm xuất khẩu dầu qua đường ống này. Cảng bị tấn công cũng chính là nơi dòng dầu thô từ mỏ Tengiz khổng lồ của Kazakhstan được vận chuyển suốt quãng đường hơn 1.600 km trước khi ra thị trường quốc tế. Riêng CPC hiện chiếm khoảng 80% tổng lượng dầu xuất khẩu của Kazakhstan.

Theo kênh DW (Đức), Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky từng mô tả các cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào hạ tầng năng lượng của Nga là “biện pháp trừng phạt phát huy hiệu quả nhanh nhất”. Tuy nhiên, vụ tấn công nhằm vào cảng của CPC hồi tháng 11/2025 đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Kazakhstan.

Bộ Ngoại giao Kazakhstan nêu bật: “Chúng tôi coi điều đã xảy ra là hành động gây tổn hại đến quan hệ song phương giữa Cộng hòa Kazakhstan và Ukraine. Chúng tôi kỳ vọng phía Ukraine sẽ có các biện pháp hiệu quả nhằm ngăn chặn những sự cố tương tự”.

Phản ứng thẳng thừng của chính phủ Kazakhstan cho thấy tuyến đường ống CPC giữ vai trò sống còn đối với toàn bộ nền kinh tế nước này.

Tác động đối với ngành năng lượng Kazakhstan đã lộ rõ. Một nguồn thạo tin cho Reuters biết, sản lượng dầu và khí ngưng tụ của Kazakhstan đã giảm tới 35% trong giai đoạn từ ngày 1 - 12/1 so với mức trung bình tháng 12, chủ yếu do các hạn chế xuất khẩu qua cảng Biển Đen.

Nhà máy lọc dầu Bolashak ở Kazakhstan. Ảnh: AFP/TTXVN

Kazakhstan với dân số 20 triệu người là quốc gia lớn thứ 9 trên thế giới về diện tích, phần lớn xây dựng nền kinh tế dựa trên ngành dầu mỏ. Bà Carole Nakhle, lãnh đạo công ty tư vấn năng lượng Crystol Energy (Anh), nhận định Kazakhstan là nhân tố quan trọng trên thị trường "vàng đen" toàn cầu. "Đặc biệt, Tengiz là một trong những mỏ lớn nhất thế giới và là một phần quan trọng trong sản lượng dầu của Kazakhstan", bà Nakhle lưu ý với DW.

Kazakhstan hiện là nhà sản xuất dầu mỏ lớn thứ 12 thế giới, đóng góp hơn 2% nguồn cung toàn cầu. Tuy nhiên, sản lượng dầu từ hai mỏ Tengiz và Kashagan lại chiếm tới 15 - 20% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Kazakhstan.

Trong suốt 30 năm qua, Tengiz đóng vai trò là một trong những mỏ dầu có sản lượng dồi dào nhất thế giới, trở thành trụ cột của nền kinh tế Kazakhstan kể từ khi nước này tách khỏi Liên Xô cũ năm 1991.
Dầu mỏ Kazakhstan đã thu hút nhiều tỷ USD vốn đầu tư từ các “ông lớn” dầu khí Mỹ như Chevron và Exxon Mobil.

Mới đây, Chevron đã hoàn tất dự án mở rộng quy mô lớn trị giá 48 tỷ USD tại mỏ Tengiz, nhằm nâng mạnh sản lượng khai thác thêm khoảng một phần ba, lên mức một triệu thùng/ngày.

Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị gián đoạn, ít nhất là trong ngắn hạn, bởi các cuộc tấn công của Ukraine. Xuất khẩu dầu từ mỏ Tengiz phụ thuộc rất nhiều vào cảng ở Novorossiysk, trong khi hầu như không có lựa chọn thay thế khả thi.

“Dù Kazakhstan đã tìm cách tăng xuất khẩu qua các tuyến đường khác, nhưng khối lượng vẫn rất hạn chế”, chuyên gia Muyu Xu tại công ty dữ liệu hàng hóa Kpler (Brussels, Bỉ), nói với DW.

Nhầm mục tiêu?

Thiệt hại đối với năng lực xuất khẩu dầu mỏ của Kazakhstan đã kéo theo nhiều chỉ trích nhằm vào cách thức tác chiến của Ukraine. Ông Sergey Vakulenko tại Trung tâm Carnegie Russia Eurasia cho rằng cuộc tấn công vào tháng 11/2025 gây thiệt hại vật chất lớn hơn nhiều cho Kazakhstan và các đồng minh của Ukraine thay vì chính nước Nga.

Ông đặt vấn đề rằng đối với các chỉ huy Ukraine được giao nhiệm vụ làm suy giảm nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ của Nga, đường ống CPC có thể bị coi như một mắt xích khác trong hạ tầng dầu khí của Nga. Tuy nhiên, trên thực tế phần lớn cổ đông của CPC lại là các công ty phương Tây, bởi đường ống này được xây dựng nhằm đảm bảo dầu mỏ từ quốc gia không giáp biển Kazakhstan có thể tiếp cận thị trường toàn cầu.

Mặc dù phần lớn hành trình của CPC đi qua lãnh thổ Nga, nhưng nó chủ yếu là tài sản kinh tế của Kazakhstan. Chỉ khoảng 15% lượng vận chuyển trong năm 2024 là dầu của Nga.

Hơn nữa, ông Sergey Vakulenko lưu ý rằng việc tiếp tục gián đoạn xuất khẩu dầu Kazakhstan rõ ràng không có lợi cho Ukraine, bởi điều đó nhiều khả năng sẽ khiến dầu mỏ Nga trở nên hấp dẫn hơn đối với người mua.

Kazakhstan cũng xuất khẩu dầu mỏ tới Đức và Hungary qua tuyến đường ống Druzhba của Nga. Tuy nhiên, thiết bị bay không người lái Ukraine đã nhắm vào cơ sở hạ tầng của tuyến Druzhba vào tháng 8 năm ngoái, gây gián đoạn nguồn cung trong một thời gian ngắn.

Bà Carole Nakhle đánh giá rằng vụ việc tháng 11/2025 bộc lộ điểm yếu của ngành dầu mỏ Kazakhstan phụ thuộc vào một tuyến đường. Do đó, theo bà Carole Nakhle, quốc gia Trung Á này cần gia tăng nỗ lực xuất khẩu dầu tới Azerbaijan qua đường ống Baku-Tbilisi-Ceyhan và tới Trung Quốc.
Tuy nhiên, 2 lựa chọn này vẫn chưa đủ tiềm năng để thay thế cho khối lượng khổng lồ của CPC.

Hà Linh/Báo Tin tức và Dân tộc