Nga cắt Internet diện rộng giữa tâm bão chiến tranh

Nga khẳng định tình trạng gián đoạn Internet tại Moscow và nhiều khu vực khác là biện pháp bắt buộc để đảm bảo an ninh quốc gia. Ảnh: The Moscow Times.

Trong bối cảnh xung đột kéo dài với Ukraine và căng thẳng với phương Tây, Nga đang đẩy mạnh các biện pháp kiểm soát không gian mạng, từ hạn chế truy cập các nền tảng quốc tế đến làm gián đoạn hạ tầng viễn thông trong nước. Những động thái này không chỉ phản ánh ưu tiên an ninh quốc gia mà còn cho thấy nỗ lực định hình lại hệ sinh thái số theo hướng tự chủ.

Các biện pháp kiểm soát được triển khai song song với những thay đổi từ bên ngoài. Việc SpaceX siết quyền truy cập Starlink đã làm giảm đáng kể khả năng kết nối của lực lượng Nga tại chiến trường Ukraine.

Trong khi đó, ở Nga, chính quyền tiếp tục thắt chặt kiểm soát đối với các nền tảng như Telegram, vốn đóng vai trò trung tâm trong cả liên lạc quân sự và đời sống dân sự.

Theo tờ The Moscow Times, phát biểu trước giới truyền thông ngày 10/3, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov khẳng định tình trạng gián đoạn Internet tại Moscow và nhiều khu vực khác là biện pháp bắt buộc để đảm bảo an ninh quốc gia. Ông Peskov nhấn mạnh mọi hoạt động hạn chế liên lạc đều được thực hiện nghiêm ngặt theo luật pháp hiện hành.

Trước những lo ngại về thiệt hại kinh tế, phía Nga thừa nhận tác động tiêu cực đến doanh nghiệp là vấn đề cần phân tích thêm và hứa hẹn sẽ đề xuất các giải pháp phù hợp trong thời gian tới.

Mục đích của động thái siết Internet toàn Nga

Một trong những động lực chính của chính sách này là nhu cầu kiểm soát thông tin trong thời chiến. Chính quyền Nga từ lâu đã coi không gian mạng là một mặt trận chiến lược, nơi thông tin có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần xã hội và hiệu quả quân sự.

Việc hạn chế các nền tảng nước ngoài như Facebook, YouTube hay X được lý giải là nhằm ngăn chặn "thông tin thù địch" và kiểm soát dòng chảy dữ liệu, Business Insider nhận định.

Cùng lúc đó, yếu tố an ninh cũng đóng vai trò quan trọng. Tổng thống Vladimir Putin đã ký luật cho phép cơ quan an ninh yêu cầu các nhà mạng cắt kết nối Internet và di động trong những tình huống cần thiết. Giới chức Nga cho rằng các biện pháp này nhằm bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và giảm thiểu nguy cơ tấn công bằng công nghệ cao.

Ngoài ra, chiến lược siết Internet còn gắn với mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái số nội địa. Chính quyền đang thúc đẩy sử dụng các nền tảng trong nước như MAX, do VK phát triển, như một biện pháp thay thế cho các ứng dụng quốc tế. Ứng dụng này được thiết kế theo mô hình tương tự WeChat, tích hợp nhiều dịch vụ từ liên lạc đến hành chính.

MAX là ứng dụng "thay thế" cho Telegram và được quản lý bởi chính quyền Nga. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi này không hoàn toàn tự nhiên. Nhà sáng lập Telegram, Pavel Durov, cho rằng việc làm chậm ứng dụng của ông là một biện pháp "ép buộc" người dùng sang nền tảng do nhà nước kiểm soát. Điều này phản ánh sự cạnh tranh không chỉ về công nghệ mà còn về quyền kiểm soát thông tin.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng hệ thống kiểm duyệt của Nga không giống mô hình "tường lửa" tập trung của Trung Quốc mà vận hành thông qua hàng nghìn điểm kiểm soát trong mạng lưới.

"Đó không phải là một bức tường, mà là hàng nghìn hàng rào", ông Mikhail Klimarev, giám đốc điều hành mạng lưới Protection Society, nhận định. "Bạn vượt qua một cái rào lại gặp cái khác".

Trong bối cảnh đó, cuộc đối đầu giữa nhà nước và người dùng internet ngày càng mang tính "du kích". Chính quyền tìm cách phát hiện và chặn các công cụ vượt kiểm duyệt như VPN, trong khi người dùng liên tục tìm giải pháp mới để duy trì kết nối.

Hệ lụy nhiều mặt

Việc siết chặt Internet đã gây ra những tác động rõ rệt đối với cả quân sự và đời sống dân sự. Trên chiến trường, việc mất quyền truy cập Starlink khiến lực lượng Nga gặp khó khăn trong việc duy trì liên lạc thời gian thực.

Trước đây, các đơn vị có thể sử dụng kết nối vệ tinh để truyền video từ drone và điều phối tác chiến nhanh chóng; nay họ buộc phải quay lại các phương thức truyền thống như cáp quang.

Ở cấp độ chiến thuật, điều này làm giảm đáng kể tốc độ ra quyết định. Một chỉ huy có thể theo dõi trực tiếp diễn biến chiến trường và đưa ra chỉ đạo ngay lập tức. Tuy nhiên, khi kết nối bị gián đoạn, quy trình này trở nên chậm chạp và kém hiệu quả hơn.

Trong khi đó, việc hạn chế Telegram cũng gây ra phản ứng mạnh mẽ. Một binh sĩ Nga nhận định: "Tất cả công việc quân sự đều đi qua Telegram. Điều đó giống như bắn vào đầu toàn bộ quân đội Nga".

Không chỉ quân đội, các mạng lưới hỗ trợ dân sự cũng bị ảnh hưởng. Telegram là trung tâm của các hoạt động gây quỹ, cung cấp hậu cần và hỗ trợ cho binh sĩ. "Nếu bạn phá vỡ Telegram, bạn phá vỡ hoạt động gây quỹ", nhà phân tích Ivan Philippov cảnh báo. "hông có gây quỹ, nhiều đơn vị sẽ không thể hoạt động".

Hoạt động của Telegram bị kiểm soát tại Nga gây nhiều khó khăn cho cả binh sĩ lẫn người dân nước này. Ảnh: Reuters.

Ở cấp độ xã hội, người dân Nga ngày càng cảm nhận rõ sự gián đoạn trong đời sống số. Việc hạn chế các nền tảng quốc tế khiến họ khó tiếp cận thông tin và duy trì liên lạc với bên ngoài. Một số người phải sử dụng nhiều thiết bị, thẻ SIM hoặc thậm chí quay lại các phương tiện liên lạc cũ như điện thoại cố định và bộ đàm.

Sự thiếu tin tưởng đối với các nền tảng nội địa cũng là một vấn đề lớn. Nhiều người lo ngại rằng dữ liệu của họ có thể bị giám sát khi sử dụng các ứng dụng do nhà nước kiểm soát. Điều này khiến quá trình chuyển đổi sang hệ sinh thái số nội địa gặp nhiều trở ngại.

Ngoài ra, các biện pháp kiểm soát cũng có thể gây tổn hại đến nền kinh tế. Gián đoạn internet ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, logistics và thương mại quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh Nga đang chịu nhiều lệnh trừng phạt.

Kiểm soát hay tự cô lập?

Dù đạt được một số mục tiêu kiểm soát thông tin, hiệu quả tổng thể của chiến lược này vẫn là vấn đề gây tranh cãi. Một mặt, chính quyền Nga đã thành công trong việc hạn chế ảnh hưởng của các nền tảng nước ngoài và thúc đẩy các giải pháp nội địa.

Tuy nhiên, mặt khác, các biện pháp này cũng tạo ra sự phản kháng âm thầm từ người dùng. Việc sử dụng VPN, dù bị hạn chế, vẫn phổ biến. Khoảng một nửa người dùng Internet Nga biết đến công cụ này, cho thấy nhu cầu vượt kiểm duyệt vẫn rất lớn, theo Business Insider.

Bất chấp việc chính phủ siết chặt khả năng truy cập Internet trên diện rộng, nhiều người dân Nga vẫn sử dụng VPN để "lách" qua các rào chắn. Ảnh: Reuters.

Một số chính trị gia trong hệ thống cũng bày tỏ lo ngại. Sergei Mironov, lãnh đạo đảng Just Russia, đã chỉ trích việc hạn chế Telegram, gọi đó là hành động gây hại cho binh sĩ tiền tuyến. Ông nhấn mạnh rằng người dân nên có quyền lựa chọn nền tảng họ sử dụng.

Các cuộc biểu tình nhỏ lẻ ủng hộ Telegram tại một số thành phố cho thấy sự bất mãn, dù chưa đủ để tạo thành phong trào lớn. Phản ứng phổ biến hơn là thích nghi khi người dùng chuyển sang các nền tảng khác hoặc tìm cách truy cập hạn chế.

Giới phân tích cảnh báo rằng xu hướng này có thể dẫn đến sự cô lập ngày càng sâu của Nga trong không gian số toàn cầu.

Tuy vậy, khả năng Nga cắt Internet hoàn toàn vẫn được đánh giá là thấp. Một động thái như vậy có thể gây tê liệt các lĩnh vực quan trọng như ngân hàng, vận tải và thương mại.

Đại Hoàng