Nét văn hóa trong lễ

Thầy cúng đang làm nghi thức gọi linh hồn người đã khuất về dự lễ “ma khô”.

Theo phong tục truyền thống của đồng bào Mông xứ Thanh, sau khi người thân qua đời và được an táng chu toàn, gia đình chưa tiến hành ngay nghi lễ tiễn hồn cuối cùng, mà phải đến khi con cháu trưởng thành, kinh tế ổn định, gia đình đủ điều kiện thì nghi lễ “ma khô” mới được tổ chức. Đây là nghi lễ tiễn biệt linh hồn người đã khuất rời cõi trần, trở về với tổ tiên, thể hiện đạo hiếu và trách nhiệm của con cháu đối với người đã mất.

Nghi lễ chỉ diễn ra trong một ngày, được tổ chức trang trọng tại gia đình hoặc nhà trưởng họ, có sự tham gia của họ hàng, bà con trong bản, tạo nên không gian thiêng liêng và đậm đà bản sắc văn hóa của đồng bào Mông.

Tiếng khèn dẫn đường cho linh hồn người đã khuất về với tổ tiên.

Trong suốt quá trình hành lễ, người Mông sử dụng cây khèn như “một người” giữ vai trò trung gian giữa người đã khuất với người đang sống. Khi đó, người thổi khèn vừa diễn tấu, vừa di chuyển quanh bàn thờ tổ tiên với những giai điệu truyền thống. Đặc biệt, mỗi làn điệu là một thông điệp tâm linh, như mời linh hồn người đã khuất trở về chứng lễ, dẫn đường cho linh hồn lại về với tổ tiên. Đồng thời cũng là giáo huấn con cháu về đạo lý làm người, về trách nhiệm gìn giữ truyền thống gia đình, dòng họ.

Với giọng trầm và chậm rãi, ông Thao Nọ Pó (60 tuổi), bản Kéo Hượn, xã Nhi Sơn, chia sẻ rằng lễ “ma khô” mang một ý nghĩa vô cùng thiêng liêng, vượt xa những nghi thức thông thường. Theo ông, đây chính là dịp để con cháu đưa tiễn linh hồn người quá cố về đoàn tụ với tổ tiên. Ông nhấn mạnh: “Nếu chưa thực hiện lễ “ma khô”, người chết vẫn chưa thể thực sự về với cõi trời. Chỉ khi nghi lễ hoàn tất, tâm hồn người ở lại mới được thanh thản, bản làng mới bình yên và tổ tiên mới thực sự an nghỉ".

Theo ông Thao Nọ Pó (60 tuổi) ở bản Kéo Hượn, xã Nhi Sơn, với giọng trầm, chậm rãi nói: “Ma khô không phải là nghi lễ thông thường. Đó là ngày con cháu đưa linh hồn người đã khuất về với tổ tiên. Khi chưa làm ma khô, người chết chưa thật sự về trời. Làm lễ xong, bản làng yên, con cháu yên, tổ tiên cũng yên”.

Trong nghi lễ “ma khô”, tiếng khèn không chỉ là nhạc cụ mà còn là biểu tượng văn hóa, là sợi dây kết nối giữa quá khứ - hiện tại - tương lai trong đời sống tinh thần của đồng bào Mông.

Song hành với tiếng khèn là tiếng trống tâm linh trầm hùng, vang vọng trong không gian núi rừng. Trong nghi lễ “Ma khô” của người dân tộc Mông, có nhịp trống chậm rãi, đều đặn được coi là nhịp dẫn đường cho linh hồn người đã khuất, đồng thời cũng tạo nên không khí trang nghiêm, thiêng liêng hơn.

Nghi lễ dựng nhà cho linh hồn người đã khuất.

Dưới sự chủ trì của thầy cúng, các nghi lễ truyền thống được thực hiện đầy đủ, như cúng giải oan, giải nghiệp; mở cửa tổ tiên; giao hồn cho dòng họ; chia của cải tượng trưng để người đã khuất mang theo về thế giới bên kia và cuối cùng là nghi thức đốt lửa trong nhà. Đây cũng là nghi thức khép lại hành trình ở trần thế, rồi mở ra cõi an yên nơi tổ tiên.

Điều đáng chú ý, lễ “ma khô” không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là dịp cố kết cộng đồng hơn. Người dân cùng nhau góp công, góp của, cùng sẻ chia nỗi mất mát và vun đắp tình đoàn kết trong bản Mông ngày một tốt lên.

Tiếp lời về ý nghĩa của nghi lễ "ma khô", thầy cúng Thao Nhia Hơ giải thích rõ hơn về những nghi thức đang diễn ra. Ông cho biết, việc con cháu thành tâm "mở đường" và dùng tiếng khèn trầm bổng để dẫn lối chính là cách để mời gọi tổ tiên trở về đón nhận linh hồn người quá cố. Theo quan niệm, nghi lễ này không chỉ dành cho người đã khuất, mà còn là lời cầu nguyện cho người sống được bình an, giúp bản làng luôn ấm no, ngày càng phát triển.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều biến đổi, việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ “ma khô” của đồng bào Mông có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc. Nghi lễ này không chỉ phản ánh đức hiếu nghĩa, mà còn thể hiện triết lý sống hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng.

Lễ “ma khô” của đồng bào Mông xứ Thanh là nét văn hóa truyền thống tốt đẹp cần được trân trọng, bảo tồn và phát huy trong đời sống hôm nay. Đó không chỉ là sự tri ân đối với tổ tiên, mà còn là nền tảng tinh thần góp phần xây dựng cộng đồng đoàn kết và phát triển bền vững.

Hơ Chứ