Nên triển khai sách giáo khoa điện tử thế nào?

Tránh nguy cơ quá tải

Theo dự thảo, điều kiện tiên quyết của SGK điện tử là phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn hiện hành của SGK. Nội dung SGK điện tử phải bảo đảm đúng với nội dung SGK bản in. Định dạng số của SGK điện tử tuân thủ các tiêu chuẩn, quy chuẩn kĩ thuật hiện hành, hỗ trợ đa nền tảng như máy tính, điện thoại, máy đọc sách; đồng thời đáp ứng đầy đủ các quy định về bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ, quy chuẩn bảo mật và lưu chiểu.

SGK truyền thống đang sử dụng tại 100% các trường học công lập ở Việt Nam. Ảnh: Trọng Quân

Dự thảo cũng quy định giao diện SGK điện tử phải hiển thị tối ưu trên các thiết bị khác nhau; phù hợp với sức khỏe, thị giác của học sinh các cấp học về phông chữ, cỡ chữ, màu sắc, hiệu ứng hình ảnh, âm thanh.

Định dạng tệp tin phải tuân thủ các tiêu chuẩn, quy chuẩn kĩ thuật quốc gia về xuất bản phẩm điện tử, phù hợp với chuẩn mở quốc tế hoặc các định dạng phổ biến, bảo đảm khả năng tương thích đa nền tảng và hỗ trợ truy cập cho người khuyết tật.

Theo PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, SGK điện tử có nhiều ưu điểm như tính tương tác cao, thuận tiện tích hợp học liệu đa phương tiện. Tuy nhiên, hạn chế cũng không ít, từ hạ tầng, thiết bị đến nguy cơ lệ thuộc màn hình. Do đó, trong tương lai gần, SGK điện tử khó có thể thay thế hoàn toàn SGK in, mà nên được xem là một cấu phần bổ trợ trong hệ sinh thái học liệu số của giáo dục phổ thông.

Một nội dung thu hút nhiều ý kiến là quy định về thực nghiệm kĩ thuật và đánh giá trải nghiệm người dùng. Ban đầu, dự thảo yêu cầu số tiết thực nghiệm tối thiểu bằng 10% (tổng số tiết của mỗi môn học, hoạt động giáo dục trong chương trình giáo dục phổ thông).

Đến nay, dự thảo đã nhận được góp ý của 26/34 sở GD&ĐT cùng đại diện các bộ, ngành liên quan. Có địa phương đề nghị giảm còn 5% để phù hợp thời gian thí điểm; có nơi lại đề xuất nâng lên 15%, tập trung vào các tiết có tính tương tác phức tạp. Một số ý kiến đề nghị linh hoạt theo từng môn học, làm rõ hình thức tổ chức thực nghiệm (trực tuyến, trực tiếp hay kết hợp), đối tượng tham gia và tiêu chí đánh giá cụ thể.

Có đề xuất yêu cầu thực nghiệm phải tiến hành trên các nhóm đối tượng đại diện cho các vùng miền, điều kiện KT-XH khác nhau; bổ sung đánh giá trải nghiệm người dùng; quy định dung lượng từng đơn vị bài học nhỏ gọn, thuận tiện cho việc học tập.

Tiếp thu ý kiến, ban soạn thảo đã điều chỉnh quy trình thực nghiệm. Theo đó, việc thực nghiệm được phối hợp với các cơ sở giáo dục phổ thông, tổ chức đánh giá trên các nhóm học sinh, giáo viên đại diện vùng miền. Báo cáo kết quả thực nghiệm bao gồm các chỉ số về độ trễ, lỗi kĩ thuật và mức độ thuận tiện trong thao tác, tính hiệu quả đối với các dạng bài.

Số tiết thực nghiệm được phân tầng như ít nhất 5% tổng số tiết đối với môn học, hoạt động giáo dục có từ 105 tiết/năm học trở lên; ít nhất 10% đối với môn có từ 70 tiết đến dưới 105 tiết/năm học; ít nhất 15% đối với các môn, hoạt động giáo dục còn lại.

Liên quan đến tính năng công nghệ, Sở GD&ĐT Cần Thơ kiến nghị bổ sung chức năng theo dõi tiến độ học tập; quy định mức tối thiểu bắt buộc như bài tập tương tác, theo dõi tiến độ, còn tùy chọn AI (trí tuệ nhân tạo), VR (thực tế ảo); đồng thời quy định dung lượng tối ưu và giới hạn dung lượng tối đa.

Tuy nhiên, Bộ GD&ĐT cho rằng, việc theo dõi tiến độ học tập của tất cả học sinh sử dụng SGK điện tử là tính năng rất khó, thể hiện mức độ cá nhân hóa cao. Việc theo dõi tiến độ nên do giáo viên thực hiện trong quá trình tổ chức dạy học.

Về dung lượng, Bộ nhận định nếu quy định cứng sẽ gây khó khăn cho đơn vị chuyển thể, hạn chế cách thể hiện nội dung.

Liên quan đến lo ngại về sức khỏe của học sinh khi sử dụng SGK điện tử, có ý kiến đề nghị bổ sung quy định kĩ thuật cụ thể như: Phải có chế độ hiển thị bảo vệ mắt và tính năng cảnh báo thời gian sử dụng liên tục quá 45 phút. Bổ sung tiêu chuẩn theo khuyến nghị WHO (Tổ chức y tế thế giới) và Bộ Y tế về thời lượng tiếp xúc màn hình. Đề nghị bổ sung yêu cầu tối giản giao diện, giảm hiệu ứng hình ảnh, tránh gây nhiễu thị giác cho học sinh.

Không thể thay thế SGK in

Đối với vấn đề hạ tầng và bảo mật, các Sở GD&ĐT như Cần Thơ, Cà Mau, Khánh Hòa, Quảng Ninh, Thanh Hóa, TPHCM đề xuất quy định rõ hơn việc không thu thập dữ liệu cá nhân của học sinh tiểu học ngoài dữ liệu thống kê chung như số lần truy cập, thời gian học; đồng thời yêu cầu không hiển thị quảng cáo hoặc nội dung không liên quan.

Bộ GD&ĐT khẳng định, dự thảo đã quy định tuân thủ đầy đủ Luật Xuất bản, Luật An ninh mạng, Luật Công nghiệp Công nghệ số và các quy định về bảo mật, quyền riêng tư dữ liệu cá nhân.

Theo Bộ, số lần truy cập và thời gian học xuất phát từ nhu cầu tổ chức hoạt động học của học sinh và giáo viên; không phát sinh thêm khi học sinh học tập. Trước mắt, SGK điện tử chưa quản lí dữ liệu học tập cá nhân và được coi như một nguồn học liệu.

Nhiều sở GD&ĐT đề nghị bổ sung nguyên tắc về đảm bảo tính sư phạm, phù hợp tâm lí học sinh từng cấp học; tránh quá tải về hiệu ứng hình ảnh, âm thanh. Ban soạn thảo của Bộ GD&ĐT đã tiếp thu và chỉnh sửa lại cho rõ nghĩa hơn.

Cụ thể, Bộ quy định phông chữ, cỡ chữ, màu sắc, hiệu ứng hình ảnh, âm thanh phù hợp với sức khỏe tâm sinh lí học sinh các cấp học. Hình ảnh, âm thanh, video trong SGK điện tử được thiết kế và sử dụng như giải pháp sư phạm, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, tăng tính trải nghiệm trong học tập, góp phần phát triển phẩm chất, năng lực học sinh.

PGS.TS Bùi Mạnh Hùng, Tổng chủ biên SGK Ngữ văn theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, cho rằng SGK điện tử không thể triển khai đại trà để thay thế SGK in theo lối truyền thống. Trở ngại trước hết là thiết bị; tiếp đó là những bất cập khi cho trẻ sử dụng thiết bị công nghệ quá sớm.

Ông nhận định, ngay cả ở các nước phát triển cũng chưa có quốc gia nào thay hẳn SGK in bằng SGK điện tử.

Nghiêm Huê