Nắng nóng cực đoan: Cần 'Nước - Nghỉ ngơi - Bóng râm' và an sinh cho lao động ngoài trời

Nắng nóng cực đoan - một rủi ro an sinh xã hội mới

Trên các tuyến phố của Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, trong những ngày nắng nóng cực đoan, hình ảnh các tài xế xe ôm, người giao hàng phải tránh nắng dưới tán cây chờ “cuốc”; công nhân xây dựng tranh thủ nghỉ bên hiên công trình; người mua bán phế liệu, người bán hàng rong phải che thêm khăn, đội thêm nón không còn xa lạ. Đằng sau những cách xoay xở rất đời thường ấy là một vấn đề lớn hơn: nắng nóng cực đoan đang dịch chuyển từ một hiện tượng thời tiết sang một rủi ro an sinh xã hội, tác động trực tiếp đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và sinh kế của nhóm lao động ngoài trời.

Nghiên cứu “An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng gay gắt” do Viện Phát triển bền vững – Đại học Kinh tế Quốc dân thực hiện, phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, công bố mới đây đã cung cấp thêm bằng chứng cho thấy rõ hơn các vấn đề này. Nghiên cứu tiến hành khảo sát 734 người lao động ngoài trời tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, kết hợp phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, rà soát chính sách và thông lệ quốc tế.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các đợt nắng nóng tại Việt Nam đang ngày càng thường xuyên, kéo dài và khắc nghiệt hơn. Phân tích dữ liệu nhiệt độ từ 156 trạm khí tượng trên toàn quốc trong giai đoạn 1961–2025 xác nhận xu hướng nóng lên rõ rệt, không chỉ ở mức nhiệt trung bình, mà cả tần suất, cường độ và phạm vi không gian của các hiện tượng nắng nóng cực đoan. Tại các đô thị lớn, quá trình đô thị hóa nhanh, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, ô nhiễm không khí và sự tập trung của lao động phi chính thức khiến mức độ phơi nhiễm và tính dễ tổn thương càng gia tăng.

Rủi ro này hiện hữu và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống sinh hoạt hằng ngày của mọi người, nhất là những người lao động phải làm các công việc ngoài trời. Gần như tất cả người lao động được khảo sát, tương đương 94%, đã từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao. Một trong năm người được hỏi cho biết đã gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe liên quan. Nắng nóng cũng làm phát sinh chi phí thích ứng đối với 66,2% và làm giảm thu nhập của 46,4% người lao động được khảo sát.

Nắng nóng làm tăng chi phí thích ứng và giảm thu nhập của người lao động ngoài trời. Nguồn: Báo cáo NEU-UNDP.

Khi nhiệt độ lên quá cao, người lao động có thể phải giảm giờ làm, nghỉ nhiều hơn, mua thêm nước uống, đồ bảo hộ, tìm nơi tránh nóng hoặc chấp nhận mất một phần thu nhập để giữ sức khỏe. Với nhóm có thu nhập bấp bênh, mỗi khoản chi thêm và mỗi giờ làm bị mất đều là một áp lực thực tế.

Theo bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, nắng nóng đang trở thành một thách thức mang tính cấu trúc đối với đời sống và sinh kế của người lao động. “Chúng tôi tin rằng an sinh xã hội là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để tăng cường khả năng chống chịu, bảo vệ người lao động không chỉ trước các cú sốc kinh tế và vòng đời truyền thống, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu,” bà nói.

Cùng chung nhận định này, PGS.TS Bùi Đức Thọ, Chủ tịch Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng nắng nóng cực đoan không còn chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà đang dần trở thành một rủi ro an sinh xã hội mới, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống của những người lao động đang phải làm các công việc tiếp xúc trực tiếp với nắng nóng.

Khoảng trống bảo vệ với những nhóm chịu rủi ro lớn nhất

Nghiên cứu ghi nhận Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống an sinh xã hội đa tầng và bao trùm. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn chưa thích ứng đầy đủ với các rủi ro khí hậu mới và sự thay đổi của thị trường lao động. Lao động phi chính thức, lao động nền tảng và lao động di cư thường nằm ngoài các cơ chế bảo vệ hiện có; trong khi các chính sách liên quan đến nắng nóng vẫn phân tán, gián tiếp và chưa được ưu tiên đầy đủ. Điều này cho thấy, khi nắng nóng cực đoan đã trở thành một “rủi ro lặp lại”, cơ chế hỗ trợ cũng cần chuyển từ ứng phó sau sự cố sang phòng ngừa và thích ứng trước rủi ro.

PGS.TS Lê Quang Cảnh, trưởng nhóm nghiên cứu, nhấn mạnh: “Nắng nóng đang trở thành một vấn đề an sinh xã hội, không chỉ là vấn đề môi trường hay y tế công cộng”. Theo chuyên gia này, người lao động ngoài trời là nhóm chịu tác động lớn nhất từ nhiệt độ tăng, nhưng nhiều người vẫn nằm ngoài các cơ chế bảo vệ chính thức. Vì vậy, tăng cường an sinh xã hội là điều kiện thiết yếu để không ai bị bỏ lại phía sau trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy khoảng trống lớn trong việc thực thi chính sách đối với lao động ngoài trời phi chính thức. Theo đó, nhiều người lao động phải chủ yếu dựa vào các biện pháp tự thích ứng như điều chỉnh giờ làm việc, nghỉ ngơi không chính thức, tìm nơi tránh nắng hoặc nhận hỗ trợ từ cộng đồng địa phương và doanh nghiệp nhỏ.

Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với lao động phi chính thức, lao động di cư và lao động nữ. Dữ liệu trong báo cáo cho thấy tỷ lệ lao động nữ cho biết thu nhập bị giảm do nắng nóng gay gắt cao hơn lao động nam, 55,6% so với 42,8%; số giờ làm việc bị cắt giảm của lao động nữ cũng lớn hơn, 2,9 giờ/ngày so với 2,2 giờ/ngày ở nam giới… Những thực tế này đặt ra yêu cầu các chính sách an sinh xã hội thích ứng với nắng nóng cần có cách tiếp cận nhạy cảm giới, đồng thời chú trọng nhóm lao động di cư.

Từ ứng phó thụ động sang an sinh chủ động

Từ các phát hiện như trên, nghiên cứu này đề xuất một loạt khuyến nghị được tổ chức theo bốn chức năng của an sinh xã hội thích ứng: bảo vệ, phòng ngừa, thúc đẩy và chuyển đổi. Đây cũng là cách tiếp cận giúp chính sách không chỉ dừng ở hỗ trợ sau khi người lao động đã bị ảnh hưởng, mà hướng tới giảm rủi ro ngay từ đầu, tăng khả năng thích ứng sinh kế và xử lý các nguyên nhân cấu trúc của tính dễ tổn thương.

Trong ngắn hạn, chính quyền địa phương nên xem xét phát triển các trung tâm làm mát công cộng, điểm cung cấp nước uống và hạ tầng “Nước - Nghỉ ngơi - Bóng râm” cho người lao động ngoài trời. Có thể nghiên cứu hỗ trợ dựa trên dự báo gắn với cảnh báo nắng nóng, đặc biệt chú trọng đến lao động di cư và lao động nữ. Đây là những giải pháp trực diện, sát với nhu cầu của người lao động trong những ngày nắng nóng.

Các đề xuất hỗ trợ an sinh xã hội từ người lao động ngoài trời. Nguồn: Báo cáo NEU-UNDP.

Ở nhóm giải pháp phòng ngừa, nghiên cứu đề xuất tăng cường dự báo rủi ro nắng nóng, xây dựng quy trình ứng phó theo ngưỡng nhiệt độ, cung cấp hướng dẫn thực hành cho người lao động và người sử dụng lao động, đồng thời ban hành các tiêu chuẩn an toàn lao động chặt chẽ hơn trong điều kiện nắng nóng cực đoan. Báo cáo cũng gợi ý tích hợp rủi ro nắng nóng, căng thẳng nhiệt vào các quy định về lao động, an toàn vệ sinh lao động, bảo hiểm xã hội và chương trình an sinh xã hội.

Đối với thích ứng sinh kế, nghiên cứu khuyến nghị đào tạo và đào tạo lại nghề, hỗ trợ chuyển đổi sang các công việc ít bị ảnh hưởng bởi nắng nóng... Báo cáo cũng nhấn mạnh cần công nhận và thể chế hóa vai trò của cộng đồng địa phương trong hỗ trợ người lao động trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan.

Về dài hạn, báo cáo khuyến nghị xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia ứng phó với nắng nóng, nhằm khắc phục tình trạng phân mảnh chính sách, tăng cường phối hợp và tích hợp an sinh xã hội vào thích ứng biến đổi khí hậu; đồng thời cải thiện dữ liệu về lao động ngoài trời chịu tác động của nắng nóng, tích hợp với các cơ sở dữ liệu dân cư, bảo hiểm y tế và lao động, cũng như thúc đẩy nghiên cứu sâu hơn về tác động kinh tế - xã hội của nắng nóng.

Khi nắng nóng gay gắt trở nên thường xuyên hơn, câu hỏi đặt ra không chỉ là người lao động ngoài trời sẽ tự xoay xở thế nào, mà còn là hệ thống an sinh xã hội sẽ giúp hỗ trợ, bảo vệ họ ra sao. Một chai nước, một khoảng nghỉ, một bóng râm có thể là những hỗ trợ rất cụ thể trong những ngày nắng nóng. Nhưng xa hơn, thông qua tăng cường hệ thống an sinh xã hội thích ứng với khí hậu cho nhóm lao động dễ bị ảnh hưởng trực diện bởi nắng nóng, Việt Nam có thể nâng cao khả năng chống chịu khí hậu, giảm bất bình đẳng và thúc đẩy phát triển bao trùm, bền vững trong bối cảnh khí hậu đang thay đổi.

Lê Đỗ