Nâng 'chất ' nguồn nhân lực - 'Chìa khóa' nâng tầm du lịch Ninh Bình (Kỳ I)

Ninh Bình đứng trước cơ hội lớn vươn tầm trung tâm du lịch quốc tế, kéo theo đòi hỏi cấp thiết về chuẩn hóa và nâng chất nguồn nhân lực làm nghề. (Trong ảnh: Quang cảnh Tràng An). Ảnh: Ngọc Linh

Kỳ 1: “Tăng trưởng nóng” và cơn khát nhân lực

Chưa đầy một thập kỷ, du lịch Ninh Bình đã chứng kiến những bước nhảy vọt thần kỳ với những con số tăng trưởng kỷ lục về lượng khách và doanh thu. Thế nhưng, đằng sau đó lại là tình trạng "hụt hơi" của nguồn nhân lực: vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về kỹ năng. Sự thiếu chuẩn hóa về kỹ năng làm nghề ở các homestay quy mô nhỏ, sự bỡ ngỡ của nông dân khi chuyển sang làm dịch vụ cho đến vòng lẩn quẩn “tuyển dụng - đào tạo - nghỉ việc” tại các khách sạn lớn đang trở thành điểm nghẽn cản bước ngành du lịch.

Tăng trưởng nhanh về quy mô hạ tầng và du khách

Sở hữu vị trí chiến lược kết nối hạ tầng giao thông đồng bộ, cùng kho tàng tài nguyên vô giá: Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới - Quần thể danh thắng Tràng An; các khu bảo tồn sinh thái tầm cỡ quốc tế (Cúc Phương, Vân Long, Xuân Thủy); hơn 5.000 di tích lịch sử - tâm linh nổi tiếng; 40 di sản văn hóa phi vật thể, cùng mạng lưới làng nghề truyền thống và ẩm thực phong phú. Cộng hưởng với đó là sự hiếu khách của con người Cố đô, đã tạo nên cú hích bùng nổ về lượng khách đến với Ninh Bình.

Số lượng khách du lịch đến với Ninh Bình tăng mạnh trong thời gian gần đây. Ảnh: Ngọc Linh

Nếu như năm 2020, tỉnh mới chỉ đón 5,78 triệu lượt khách thì đến năm 2024 con số này đã tăng lên tới hơn 2,6 lần với 15,29 triệu lượt khách. Năm 2025 ghi nhận mốc kỷ lục với trên 19 triệu lượt khách (trong đó có 4 triệu khách lưu trú), mang về doanh thu trên 21.000 tỷ đồng. Bước sang năm 2026, riêng 7 tháng đầu năm lượng khách đã vượt mốc 18,7 triệu lượt. Nhịp độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2020-2025 về lượng khách đạt 28%/năm và tổng thu tăng 45%/năm.

Đi kèm với sự “bùng nổ” du khách là sự “bùng nổ” của cơ sở hạ tầng. Hiện, toàn tỉnh có hơn 70 khu, điểm du lịch và khoảng 1.500 cơ sở lưu trú với 23.000 phòng (trong đó có 72 cơ sở từ 1-5 sao với gần 3.900 phòng, 343 homestay với hơn 2.700 phòng). Dự kiến đến năm 2030, con số này sẽ vọt lên 2.000 cơ sở lưu trú với 30.000 phòng.

“Lệch nhịp” giữa quy mô phát triển và năng lực phục vụ

Nhìn vào những con số tăng trưởng trên, không thể phủ nhận du lịch Ninh Bình đang chứng kiến một giai đoạn phát triển rực rỡ về quy mô. Tuy nhiên, để một điểm đến phát triển bền vững và tạo được chiều sâu trải nghiệm, hạ tầng và cảnh quan chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ chính là nguồn nhân lực - yếu tố trực tiếp truyền tải lòng hiếu khách, bản sắc văn hóa và tạo nên chất lượng dịch vụ riêng có, thực chất.

Thực tế cho thấy, tốc độ mở rộng cơ sở lưu trú đang đi nhanh hơn một bước so với năng lực đáp ứng của đội ngũ lao động. Sự “lệch nhịp” này không chỉ là câu chuyện thiếu hụt lực lượng làm nghề đơn thuần, mà còn là áp lực phải chuyển mình trước những đòi hỏi ngày càng cao, đa dạng hơn từ các thị trường du khách.

Phân tích về sự thay đổi này, ông Hà Huy Lợi, Giám đốc Doanh nghiệp tư nhân Ngôi Sao cho rằng: Ninh Bình đang chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc không chỉ về quy mô lượt khách mà cả sự đa dạng trong nhu cầu dịch vụ. Bên cạnh thị trường truyền thống, sự “bùng nổ” của các thị trường khách quốc tế mới như khách du lịch Hồi giáo (Halal), khách Ấn Độ hay du khách tự do toàn cầu đang đòi hỏi hệ thống dịch vụ phải chuyển mình mạnh mẽ và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để đáp ứng các đặc điểm tâm lý, văn hóa, ẩm thực, thói quen sinh hoạt, tiêu dùng của họ.

Ví dụ để đón khách Ấn Độ, ẩm thực không chỉ là dịch vụ mà còn là vấn đề then chốt cần giải quyết để chinh phục thị trường tiềm năng này. Các thực đơn được thiết kế linh hoạt, đảm bảo đầy đủ các nhóm đồ ăn chay, đồ Halal và các loại gia vị chuẩn mực đặc trưng.

Sự gia tăng nhanh chóng của các thị trường khách quốc tế mới như Ấn Độ đòi hỏi hệ thống dịch vụ và nguồn nhân lực du lịch Ninh Bình phải nhanh chóng chuyển mình đáp ứng.

Áp lực tuyển dụng và bài toán biến động lao động

Bà Phạm Thị Hồng Hoa, Trợ lý quản lý khách sạn Banana Tree (phường Nam Hoa Lư) chia sẻ: “Để bắt nhịp với thế giới và giữ chân du khách, chúng tôi liên tục tìm tòi, nắm bắt xu hướng. Chẳng hạn như năm nay xu hướng ẩm thực nổi bật là món Tacos Mexico, chúng tôi phải lập tức đào tạo nhân viên làm món mới. Trường lớp chỉ dạy những món cơ bản, còn khi ra thực tế, phải đáp ứng đúng "hot trend" thì lượng khách mới tăng trưởng tốt. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là sự thiếu hụt nhân lực nghiêm trọng, đặc biệt là nhân sự giỏi ngoại ngữ".

Theo bà Hoa, sự bùng nổ của chuỗi hạ tầng lưu trú cao cấp xuất hiện gần đây trên địa bàn tỉnh đã tạo ra cuộc cạnh tranh gay gắt về nguồn lao động. Do lực lượng lao động địa phương vừa thiếu vừa chưa đảm bảo kỹ năng, khách sạn buộc phải chấp nhận tuyển nhân sự từ "con số không" để tự đào tạo. Nếu như vị trí phục vụ đơn giản mất 1 tháng đào tạo thì các khâu chuyên sâu như pha chế, bếp phải mất từ 2-3 tháng. Thế nhưng, khi vừa cứng nghề, nhiều nhân viên trẻ sẵn sàng "nhảy việc" sang nơi khác chỉ với mức chênh lệch thu nhập nhỏ, khiến đơn vị rơi vào vòng lẩn quẩn thiếu hụt kéo dài.

Đáng lo ngại hơn, sự thiếu hụt về ngoại ngữ và kỹ năng mềm đang trực tiếp làm giảm chất lượng trải nghiệm của du khách. "Khách quốc tế thường có nhu cầu cá nhân hóa rất cao và nhiều yêu cầu kiêng khem chi tiết trong chế độ ăn uống. Khi nhân viên hạn chế về ngoại ngữ, không nghe hiểu hết ý đồ của khách, việc lên sai món hay phục vụ không đúng yêu cầu rất dễ khiến du khách phật lòng" - bà Hoa trăn trở. Dù xu hướng dịch chuyển nhân lực từ các thành phố lớn về Ninh Bình đang xuất hiện, nhưng con số này còn quá nhỏ giọt so với tốc độ mọc lên "như nấm" của các homestay, khách sạn mới mỗi ngày.

Không chỉ các đơn vị tầm trung, ngay cả những tên tuổi lớn trong ngành lưu trú của tỉnh cũng gặp nhiều trở ngại. Với quy mô 265 phòng nghỉ đạt chuẩn 4 sao cùng Trung tâm sự kiện sức chứa khoảng 4.000 khách, Khách sạn Hoàng Sơn Peace đi vào hoạt động từ năm 2010 đến nay nhưng bài toán nhân lực vẫn là rào cản lớn.

Tại Khách sạn Hoàng Sơn Peace, giữ chân lao động kinh nghiệm và đào tạo lại lực lượng trẻ mới ra trường là giải pháp để duy trì chất lượng dịch vụ chuẩn sao.

Ông Đoàn Minh Thành, Phó Giám đốc điều hành Khách sạn Hoàng Sơn Peace cho biết, nhờ chính sách đãi ngộ tốt, doanh nghiệp duy trì được đội ngũ nhân sự lâu năm khá ổn định. Dẫu vậy, áp lực tuyển mới khi mở rộng kinh doanh lại là bài toán không dễ giải. Lực lượng lao động mới ra trường thường thiếu trải nghiệm thực hành thực tế nên doanh nghiệp gần như phải cầm tay chỉ việc lại từ đầu.

Câu chuyện thiếu hụt nhân lực càng bộc lộ rõ nét hơn khi không gian du lịch của tỉnh được mở rộng sau sáp nhập địa giới hành chính. Tại các điểm du lịch biển như Thịnh Long, Giao Ninh..., sau thời gian dài xuống cấp, nay đang hồi sinh mạnh mẽ và thu hút lượng lớn du khách trở lại nhờ hàng loạt chính sách kích cầu. Thế nhưng, hạ tầng phục hồi đến đâu thì nỗi lo nhân lực lập tức bám đuổi đến đó.

Ông Nguyễn Xuân Kỷ, Giám đốc khách sạn Hương Biển (xã Hải Thịnh) chia sẻ: "Năm nay, nhờ các hoạt động kích cầu du lịch, du khách về với biển Thịnh Long rất đông, các ngày cuối tuần thường xuyên trong tình trạng kín phòng. Tuy nhiên, sau một thời gian trầm lắng trước đây, lực lượng lao động cũ đã chuyển sang làm các ngành nghề khác nên việc vận động, kêu gọi họ quay trở lại làm nghề rất khó khăn".

Để kịp thời phục vụ lượng khách tăng đột biến, cơ sở buộc phải huy động lực lượng lao động tại chỗ. "Chúng tôi đành phải tận dụng nhân lực trong gia đình và người dân trong làng. Dù lực lượng này chưa chuyên nghiệp, chưa từng qua đào tạo nghiệp vụ bài bản nhưng rất nhiệt tình. Rất may mắn là thời gian qua, Sở Du lịch đã kịp thời mở các khóa bồi dưỡng ngắn hạn tại chỗ nên cơ bản đáp ứng được yêu cầu phục vụ trước mắt. Dẫu vậy, về lâu về dài, nếu muốn phát triển du lịch biển một cách chuyên nghiệp và bền vững thì việc chuẩn hóa nguồn nhân lực vẫn là bài toán bắt buộc phải giải" - ông Kỷ cho biết thêm.

Thực trạng ở các homestay tự phát

Không chỉ các khách sạn tầm trung và quy mô lớn chịu áp lực, thực trạng đáng lo ngại nhất về sự “hẫng hụt” kỹ năng hiện nay lại nằm ở khối khách sạn mini (dưới 30 phòng) và hệ thống homestay phát triển tự phát. Thực tế, hầu hết chủ cơ sở và lực lượng lao động tại đây là người thân trong gia đình, không có chuyên môn sâu về du lịch thậm chí chưa từng qua đào tạo nghiệp vụ cơ bản.

Không thể phủ nhận, sự mộc mạc, chân chất và không khí ấm cúng kiểu gia đình chính là "điểm cộng" độc đáo khiến nhiều du khách - đặc biệt là khách quốc tế vô cùng thích thú khi lưu trú tại các homestay ở Ninh Bình. Tuy nhiên, giữa sự thân thiện tự nhiên với tính chuyên nghiệp trong dịch vụ là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Sự mộc mạc chỉ thực sự trọn vẹn khi nó được đặt trên một nền tảng vận hành chuẩn mực, từ vệ sinh, an toàn cho đến văn hóa ứng xử.

Không gian nghỉ dưỡng hòa mình với thiên nhiên tại các homestay đem lại sự gắn kết, ấm cúng cho du khách, đòi hỏi đội ngũ làm dịch vụ phải không ngừng hoàn thiện kỹ năng phục vụ. Ảnh: Ngọc Linh

Thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn chiến lược này, ông Hoàng Bình Minh, Chi hội Lữ hành và Hướng dẫn viên du lịch Ninh Bình nhận định: “Trước sự "bùng nổ" của hệ thống cơ sở lưu trú và dịch vụ thời gian qua, nhân sự làm du lịch Ninh Bình đang thiếu hụt từ lực lượng lao động được đào tạo bài bản cho đến đội ngũ quản lý có trình độ chuyên môn cao. Yêu cầu cấp thiết hiện nay không phải là số lượng bằng cấp, mà là năng lực thực hành nghề, kỹ năng ứng biến và khả năng vận dụng linh hoạt vào thực tiễn. Việc thiếu tính chuyên nghiệp, từ tác phong, giao tiếp cho đến hình ảnh chuyên môn (như việc lễ tân vẫn đi dép lê, mặc quần short khi đón khách) không chỉ “đe dọa” sự bền vững của chính đồng vốn đầu tư, mà còn kéo giảm chất lượng dịch vụ chung, cản trở mục tiêu đưa du lịch Ninh Bình lên tầm chuyên nghiệp".

Minh chứng rõ nhất cho thực trạng này là câu chuyện tại không ít homestay nằm ngay trong lòng Di sản. Không ít hộ gia đình đã mạnh dạn đầu tư nhiều tỷ đồng để xây dựng những khu nghỉ dưỡng homestay hiện đại, trang bị đầy đủ bể bơi và tiện nghi cao cấp. Thế nhưng, do thiếu hụt kỹ năng quản lý, hạn chế về trình độ ngoại ngữ và công nghệ thông tin, họ gần như không thể tự chủ trong công việc kinh doanh của chính mình.

Toàn bộ khâu vận hành, marketing và bán phòng trực tuyến đành phải giao phó hoàn toàn cho các đơn vị trung gian làm SEO với tỷ lệ chiết khấu cao ngất ngưởng. Thực tế đáng buồn đã xảy ra khi bên trung gian bán phòng cho khách với giá hàng triệu, thậm chí vài triệu đồng mỗi đêm, nhưng chủ homestay - người trực tiếp bỏ vốn đầu tư và bỏ sức lao động phục vụ chỉ nhận lại vỏn vẹn vài trăm nghìn đồng cho một phòng. Sự chèn ép này không chỉ bào mòn nghiêm trọng lợi nhuận của người dân, khiến đồng vốn đầu tư rơi vào nguy cơ rủi ro cao, mà còn trực tiếp kéo lùi chất lượng.

Rõ ràng, "tăng trưởng nóng" về quy mô nhưng hụt hơi về chất lượng nhân lực đang là rào cản lớn nhất trên hành trình vươn tầm của du lịch Cố đô. Điều này cũng đặt ra cho những người làm du lịch và cơ quan quản lý Nhà nước giải bài toán làm thế nào để vừa “giải cơn khát" thị trường nhân lực trước mắt, vừa chuẩn hóa đội ngũ một cách bền vững.

Kỳ 2: Phát triển nhân lực chất lượng cao - khâu đột phá nâng tầm du lịch địa phương

Nguyễn Lựu