Nâng cao năng suất tổng hợp TFP: Chìa khóa cho tăng trưởng giai đoạn mới

TFP - thước đo chiều sâu của tăng trưởng

Theo dự thảo văn kiện Đại hội XIV, mục tiêu phát triển kinh tế giai đoạn 2026–2030 được đặt ra ở mức cao: tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 khoảng 8.500 USD; tỉ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt 28% GDP; kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP. Đặc biệt, đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế được xác định đạt trên 55%, trong khi tốc độ tăng năng suất lao động phấn đấu đạt khoảng 8,5%/năm.

PGS TS Phan Minh Đức kiến nghị cần hoàn thiện hạ tầng số và hạ tầng dữ liệu

Theo PGS, TS. Phan Minh Đức – Phó Trưởng ban Quản lý Khoa học và Hợp tác quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, TFP phản ánh phần tăng trưởng đến từ tiến bộ công nghệ, đổi mới tổ chức sản xuất, nâng cao hiệu quả quản trị và chất lượng nguồn nhân lực, chứ không đơn thuần dựa vào gia tăng vốn và lao động.

“Nếu vốn và lao động tạo ra quy mô, thì TFP mới tạo ra chất lượng và sức cạnh tranh dài hạn cho nền kinh tế”, ông Đức nhấn mạnh.

Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng theo chiều rộng dần thu hẹp, chi phí vốn có xu hướng gia tăng, việc dựa chủ yếu vào mở rộng đầu tư và lao động không còn là lựa chọn bền vững. TFP vì thế trở thành động lực cốt lõi của mô hình tăng trưởng mới – nơi tri thức, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò dẫn dắt.

Khi TFP tăng, cùng một lượng vốn và lao động có thể tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn nhờ công nghệ hiện đại hơn, quy trình sản xuất tinh gọn hơn, quản trị dữ liệu hiệu quả hơn và đội ngũ nhân lực có kỹ năng cao hơn. Đây cũng chính là nền tảng để Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển từ gia công, lắp ráp sang các khâu có giá trị gia tăng cao.

Thực tế cho thấy, trong những năm gần đây, tăng trưởng kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào vốn đầu tư, trong khi hiệu quả sử dụng vốn ở một số giai đoạn còn chịu áp lực, thể hiện qua hệ số hệ số sử dụng vốn (ICOR) gia tăng. TFP đã có cải thiện nhưng chưa trở thành động lực chi phối.

“Để đáp ứng yêu cầu “phát triển nhanh và bền vững” theo tinh thần dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, tỷ trọng đóng góp của TFP cần tăng rõ rệt, đủ để bù đắp xu hướng chi phí vốn tăng và đảm bảo năng lực cạnh tranh dài hạn. Điều này đòi hỏi thể chế cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải thực sự thông suốt, đồng thời nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa”, PGS, TS. Phan Minh Đức kiến nghị.

Về mặt định hướng, Việt Nam đã xác định khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của phát triển; coi hoàn thiện thể chế và phát huy vai trò doanh nghiệp tư nhân là đột phá chiến lược quan trọng nhất. Nhiều địa phương, ngành kinh tế đã hình thành các cực tăng trưởng mới dựa trên công nghệ, dịch vụ số và công nghiệp chế biến, chế tạo có hàm lượng tri thức cao.

Tuy nhiên, mức độ lan tỏa của TFP còn chưa đồng đều. Doanh nghiệp lớn và khu vực FDI thường đi trước, trong khi phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ, dữ liệu và nguồn vốn dài hạn. Đây là điểm nghẽn lớn khiến TFP chưa phát huy hết vai trò trên diện rộng.

Cơ chế để FDI lan tỏa, đóng góp vào TFP

Theo phân tích của PGS, TS. Phan Minh Đức, có ba nhóm rào cản chính đang kìm hãm cải thiện TFP. Thứ nhất là thể chế và thực thi còn phân mảnh, thủ tục hành chính và cơ chế phối hợp liên ngành chưa đồng bộ, làm gia tăng chi phí giao dịch. Thứ hai là chất lượng nguồn nhân lực số và năng lực quản trị dữ liệu chưa đáp ứng yêu cầu tối ưu hóa năng suất. Thứ ba là hạ tầng số và hạ tầng dữ liệu chưa hoàn thiện, thiếu chuẩn kết nối và cơ chế chia sẻ dữ liệu an toàn.

Dòng vốn FDI sẽ góp phần cải thiện chất lượng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam.

Doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp tạo ra và hiện thực hóa TFP, vì vậy để nâng cao TFP, doanh nghiệp cần thực hiện đồng thời ba chuyển đổi: chuyển đổi công nghệ – quy trình thông qua số hóa chuỗi giá trị và tự động hóa có chọn lọc; chuyển đổi quản trị theo hướng ra quyết định dựa trên dữ liệu; và chuyển đổi nhân lực với trọng tâm là đào tạo lại, nâng cao kỹ năng số và kỹ năng quản trị thay đổi.

Khu vực kinh tế tư nhân, với vai trò là một trong những động lực quan trọng nhất của tăng trưởng, cần chủ động liên kết với viện – trường, tham gia các chương trình Nghiên cứu và Phát triển (R&D) và tận dụng cơ chế khung thể chế thí điểm (sandbox) để thử nghiệm mô hình mới với chi phí và rủi ro thấp hơn.

Bên cạnh đó, ưu đãi đầu tư cần gắn với các chỉ số kết quả như tỷ lệ nội địa hóa chất lượng cao, mức độ chuyển giao công nghệ có thể kiểm chứng, và khả năng liên kết với doanh nghiệp trong nước ở các khâu có giá trị gia tăng cao. Khi FDI được tích hợp sâu vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước, TFP sẽ được cải thiện cả về công nghệ, quy trình và quản trị.

Để TFP thực sự trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng chất lượng cao, cần triển khai đồng bộ các giải pháp đột phá: xây dựng hạ tầng dữ liệu quốc gia “kết nối - mở - an toàn”; thiết kế (sandbox) đổi mới sáng tạo gắn với ưu đãi theo kết quả năng suất; phát triển chương trình kỹ năng số quốc gia; thúc đẩy quỹ đồng tài trợ (R&D) công - tư; và tích hợp chỉ tiêu TFP vào khung điều hành vĩ mô.

TFP là chỉ số tổng hợp nhưng lại rất cụ thể trong thực tiễn điều hành và sản xuất kinh doanh. Khi thể chế cho phép thử nghiệm và liên kết, khi dữ liệu trở thành hạ tầng, khi doanh nghiệp liên tục đo lường và cải tiến quy trình, TFP sẽ tăng và trở thành “động cơ thầm lặng” của tăng trưởng nhanh, bền vững.

Với tinh thần trên, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Việt Nam có đầy đủ cơ sở để biến TFP thành nền tảng cho mục tiêu phát triển đến năm 2030 và tầm nhìn 2045.

“PGS,TS. Phan Minh Đức – Phó Trưởng ban Quản lý Khoa học và Hợp tác quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền: TFP không chỉ là một chỉ tiêu kỹ thuật trong thống kê kinh tế, mà là thước đo cốt lõi của chất lượng tăng trưởng. Khi TFP tăng, cùng một lượng vốn và lao động sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn nhờ công nghệ, quản trị và chất lượng nguồn nhân lực tốt hơn. Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp, việc nâng cao đóng góp của TFP chính là điều kiện then chốt để Việt Nam thực hiện mục tiêu phát triển nhanh và bền vững theo tinh thần dự thảo văn kiện Đại hội XIV của Đảng. Muốn vậy, cần đột phá mạnh mẽ về thể chế, hạ tầng dữ liệu và năng lực doanh nghiệp, để TFP thực sự trở thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới”.

Cao Thắng/VOV.VN