Mỹ - Iran vẫn sẽ ngừng bắn kể cả khi đàm phán đổ vỡ?

Bằng việc đồng ý ngừng bắn và bước vào bàn đàm phán, cả Mỹ và Iran ít nhiều đã thừa nhận rằng họ không thể đạt được toàn bộ mục tiêu thông qua chiến tranh. Tuy nhiên, “hòa” không phải là một trạng thái tuyệt đối, mà tồn tại trên nhiều cấp độ khác nhau giữa thắng và thua.

Chính vì vậy, cách thức vận hành của giai đoạn hậu xung đột, đặc biệt là việc liệu lệnh ngừng bắn có được duy trì hay không, trở thành yếu tố then chốt.

Như rất nhiều dự báo trước đó, với khoảng cách rất lớn từ yêu sách của cả hai bên, cuộc đàm phán tại Pakistan đã đổ vỡ. Nhưng thất bại này không đồng nghĩa với việc hai bên quay lại chiến tranh diện rộng.

Ngược lại, cả Washington và Tehran đều hiểu rằng một sự leo thang mới sẽ đẩy họ trở lại chính “địa ngục” vừa thoát ra: chi phí tiếp tục tăng trong khi lợi ích ngày càng thu hẹp, và các lựa chọn chiến lược trở nên tồi tệ hơn.

Trong bối cảnh đó, các động thái gây sức ép mới nhất của ông Trump như kế hoạch phong tỏa eo biển Hormuz có thể được xem là nỗ lực nhằm cải thiện vị thế đàm phán, hơn là tín hiệu cho một cuộc chiến mới.

Tuy nhiên, theo CNN, nhiều ý kiến cho rằng chiến lược này phản ánh sự thiếu nhất quán của Nhà Trắng, khi mục tiêu chiến tranh thay đổi liên tục, đi kèm với các tuyên bố cứng rắn rồi lại xuống thang. Điều này càng củng cố nhận định rằng ưu tiên thực tế của Washington vẫn là kiểm soát xung đột, thay vì mở rộng nó.

Ông Trump tuyên bố phong tỏa Hormuz, siết nguồn dầu Iran Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington sẽ triển khai phong tỏa hải quân từ 10h ngày 13/4, coi đây là bước đi tiếp theo nhằm siết chặt hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran. "Các quốc gia khác cũng đang phối hợp để Iran không thể bán dầu", ông Trump tuyên bố tại căn cứ Andrew.

Trò chơi đấu giá đồng USD

Chiến tranh thường trải qua ba giai đoạn: mở đầu, trung kỳ và kết thúc. Giống như trong cờ vua, giai đoạn mở đầu là lúc các lực lượng được triển khai và hai bên bắt đầu giao chiến.

Nếu không bên nào giành được chiến thắng nhanh chóng, xung đột sẽ chuyển sang giai đoạn trung kỳ - khi hai bên đối đầu trực diện, tìm cách buộc đối phương đầu hàng. Khi các xu hướng chiến trường trở nên rõ ràng, hình hài của một kết cục hợp lý dần xuất hiện, và chiến tranh bước vào “giai đoạn kết thúc”, nơi các chi tiết của một thỏa thuận cuối cùng được định hình.

Tại Iran, giai đoạn kết thúc bắt đầu khi ông Trump đưa ra lời đe dọa về “sự hủy diệt quy mô lớn” nếu Tehran không mở lại eo biển Hormuz, và sẽ tiếp tục cho đến khi các bên đạt được một thỏa thuận ổn định chấm dứt xung đột.

Chính quyền Trump khởi động cuộc chiến với niềm tin rằng xung đột sẽ diễn ra nhanh và ít tốn kém, đồng thời Iran sẽ không thể hoặc không muốn đáp trả hiệu quả. Cả hai giả định này đều không trở thành hiện thực.

Khi giao tranh kéo dài, cuộc chiến không còn giống một ván cờ chiến lược mà dần biến thành một trò chơi kinh tế mang tính hủy diệt gọi là “đấu giá đô la” (dollar auction), trong đó các bên bị mắc kẹt trong vòng xoáy leo thang chi phí không mang lại lợi ích tương xứng.

Các bên tham chiến liên tục “trả dần” trong quá trình xung đột, và tổng chi phí cuối cùng thường vượt xa giá trị mục tiêu ban đầu họ theo đuổi. Đến cuối tháng 3, khi đã rõ không bên nào dễ dàng nhượng bộ, cuộc chiến Iran đã chạm tới điểm ngoặt và bắt đầu rơi vào trạng thái thua lỗ cho tất cả các bên.

Trò chơi “đấu giá đồng đô la” không có một kết cục cố định hay có thể dự đoán trước. Như nhà kinh tế Martin Shubik từng nhận xét, “diễn biến của trò chơi gần như chỉ phụ thuộc vào tâm lý xã hội của người chơi, hoặc những yếu tố môi trường không được nêu rõ”.

Trong trường hợp này, yếu tố “không nêu rõ” chính là khả năng mỗi bên có thể gây tổn thất cực lớn cho đối phương. Mỹ thông qua ưu thế không quân, còn Iran thông qua các đòn đánh vào hạ tầng kinh tế tại khu vực Vịnh và đòn bẩy khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Điều này tạo ra một trạng thái răn đe ngay trong chiến tranh, khi cả hai bên đều ngần ngại sử dụng đến “vũ khí tối hậu” vì lo ngại đối phương sẽ đáp trả tương tự.

Thỏa hiệp và trì hoãn

Ông Gideon Rose nhận xét, nếu có sự khéo léo về ngoại giao, các cuộc đàm phán này thậm chí có thể đặt nền móng cho một cấu trúc an ninh khu vực bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, kỳ vọng quá cao là điều không thực tế.

Ông cho rằng kịch bản khả dĩ hơn là một sự pha trộn giữa thỏa hiệp và trì hoãn, đủ để khôi phục phần nào hoạt động kinh tế bình thường tại khu vực Vịnh, trong khi những vấn đề gai góc nhất vẫn bị bỏ ngỏ.

Khi bụi chiến tranh lắng xuống, Iran nhiều khả năng vẫn giữ được năng lực cho một chương trình hạt nhân nhất định, trong khi Mỹ có thể giành được một số giới hạn đối với chương trình này, dù mức độ sẽ mạnh hay yếu hơn thỏa thuận hạt nhân mà Washington rút khỏi năm 2018 vẫn còn là câu hỏi chưa có lời giải.

Một phần các lệnh trừng phạt đối với Iran sẽ được dỡ bỏ, trong khi các biện pháp khác có thể vẫn duy trì. Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz nhiều khả năng sẽ được khôi phục. Theo CNN, một số quan điểm tại Mỹ cũng cho rằng Washington không còn lựa chọn nào ngoài việc tìm cách mở lại eo biển Hormuz.

Cựu Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Nikki Haley nhận định rằng nếu không hành động, Iran không chỉ giữ được đòn bẩy chiến lược mà còn có thêm nguồn tài chính để hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm và phát triển năng lực tên lửa, hạt nhân.

Kế hoạch phong tỏa eo biển Hormuz có thể được xem là nỗ lực nhằm cải thiện vị thế đàm phán, hơn là tín hiệu cho một cuộc chiến mới. Ảnh: Reuters.

Yếu tố Israel sẽ khiến tình hình phức tạp hơn đáng kể, bởi lợi ích của Israel và Mỹ không hoàn toàn đồng nhất. Iran sẽ tìm cách đưa Israel vào khuôn khổ của thỏa thuận, trong khi Israel lại muốn duy trì quyền tự do hành động quân sự tại Lebanon và các khu vực khác.

Cuối cùng, cuộc chiến có thể đã đạt được các mục tiêu quân sự tối thiểu của Washington, nhưng chưa đáp ứng được những mục tiêu chiến lược rộng lớn hơn. Những vấn đề cốt lõi giữa các bên vẫn chưa được giải quyết, và họ sẽ tiếp tục theo đuổi bằng các biện pháp dưới ngưỡng chiến tranh, bao gồm cả hoạt động bí mật.

Chế độ Iran nhiều khả năng vẫn tồn tại. Căng thẳng khu vực vì thế sẽ tiếp tục âm ỉ, trong khi tất cả các bên đều tự hỏi khi nào và liệu một vòng xung đột mới có bùng phát hay không.

Người Mỹ có thể sẽ đặt câu hỏi liệu cái giá phải trả có thực sự xứng đáng hay không. Người Israel gọi những chiến dịch kiểu này là “cắt cỏ”- một cách tiếp cận đã được họ sử dụng trong nhiều thập kỷ để đối phó với các mối đe dọa từ Lebanon và Gaza.

Bài toán chính trị của Washington

Đối với Tổng thống Donald Trump, đây không chỉ là bài toán đối ngoại mà còn là phép thử chính trị trong nước. Một cuộc chiến kéo dài và tốn kém có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến vị thế của đảng Cộng hòa, đặc biệt trước thềm bầu cử giữa kỳ.

Trong bối cảnh đó, duy trì ngừng bắn và ổn định giá năng lượng trở thành ưu tiên thực tế hơn so với việc theo đuổi một chiến thắng quân sự tuyệt đối, theo Al Jazeera.

Sức ép chính trị trong nước có thể là một trong những nhân tố khiến chính quyền Trump duy trì lệnh ngừng bắn. Ảnh: Reuters.

Một số phân tích chính sách cho rằng thay vì theo đuổi một giải pháp toàn diện, Washington nhiều khả năng sẽ tập trung vào một số trụ cột như đảm bảo an ninh hàng hải tại Hormuz, duy trì áp lực có chọn lọc lên Iran, củng cố liên minh và kiểm soát thông điệp chính trị. Mục tiêu không phải là giải quyết triệt để xung đột, mà là quản trị nó ở mức chấp nhận được.

Dù có thể đạt được một số thỏa thuận kỹ thuật, những bất đồng cốt lõi giữa Mỹ và Iran vẫn chưa được giải quyết. Điều này đồng nghĩa với việc xung đột khó có thể chấm dứt hoàn toàn, mà nhiều khả năng sẽ chuyển sang một hình thái khác: cạnh tranh dưới ngưỡng chiến tranh.

Áp lực kết thúc chiến tranh đang gia tăng đối với chính quyền Trump - không chỉ vì lý do chiến lược, mà còn bởi các yếu tố kinh tế và chính trị trong nước.

Chính vì vậy, lệnh ngừng bắn có thể không phải là dấu hiệu của hòa bình, mà là lựa chọn ít tệ nhất - một trạng thái mà cả Mỹ và Iran buộc phải duy trì khi chiến tranh không còn mang lại lợi ích tương xứng.

Phương Linh