Mỹ - Iran chuyển địa điểm đàm phán, trọng tâm dồn vào eo biển Hormuz

Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz, nhìn từ bán đảo Musandam (Oman), ngày 26-6. Ảnh: Reuters

Những diễn biến mới trong quan hệ Mỹ - Iran đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng quốc tế khi hai bên được cho là đã nhất trí tạm dừng các hoạt động quân sự để nối lại đối thoại vào ngày 30-6 tại Doha, Qatar. Việc thay đổi địa điểm từ Thụy Sĩ sang Qatar đồng thời phản ánh sự thay đổi đáng kể trong chương trình nghị sự, khi vấn đề eo biển Hormuz trở thành ưu tiên hàng đầu thay cho hồ sơ hạt nhân của Tehran.

Sự điều chỉnh này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng giữa hai nước leo thang trở lại sau những bất đồng về cách triển khai Bản ghi nhớ Islamabad, văn kiện được ký ngày 17-6 nhằm tạo khuôn khổ chấm dứt xung đột và từng bước bình thường hóa quan hệ.

Theo các nguồn tin, sáng 28-6, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã tiến hành nhiều cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu quân sự của Iran sau vụ tấn công nhằm vào một tàu thương mại gần eo biển Hormuz. Đáp trả, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phóng tên lửa và triển khai thiết bị bay không người lái nhằm vào nhiều căn cứ quân sự của Mỹ tại Kuwait và Bahrain.Tuy nhiên, một quan chức Mỹ cho biết Washington đã quyết định tạm dừng các hoạt động quân sự nhằm tạo điều kiện để tiến trình đàm phán được nối lại. Theo đó, hai bên thống nhất giảm căng thẳng trước khi bước vào vòng đối thoại kỹ thuật mới.

Điểm đáng chú ý là trọng tâm đàm phán lần này sẽ tập trung vào việc bảo đảm an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới, vì vậy bất kỳ bất ổn nào cũng có thể tác động mạnh tới thị trường năng lượng toàn cầu.Theo Bản ghi nhớ Islamabad, Iran cam kết mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, tiến hành rà phá thủy lôi và các vật cản quân sự trong vòng 30 ngày, đồng thời bảo đảm tàu thương mại lưu thông an toàn. Đổi lại, Mỹ sẽ từng bước dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa hàng hải đối với các cảng của Iran trong cùng thời gian.

Tuy nhiên, cách hiểu khác nhau về việc triển khai thỏa thuận đã khiến hai bên phát sinh bất đồng. Phát biểu trong chuyến thăm Iraq ngày 28-6, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định Tehran sẽ "kiểm soát hoàn toàn" eo biển Hormuz trong 30 ngày tới và không chấp nhận bất kỳ sự can thiệp nào từ bên ngoài.Theo ông Araghchi, trách nhiệm bảo đảm an toàn hàng hải hoàn toàn thuộc về Iran. Ông cảnh báo mọi hành động đơn phương hoặc nỗ lực thiết lập các cơ chế quản lý song song đều có thể làm gia tăng căng thẳng và kéo dài thời gian khôi phục hoạt động bình thường của tuyến hàng hải này.

Trong khi đó, truyền thông Mỹ cho biết hai bên từng thảo luận việc thiết lập một đường dây nóng trực tiếp giữa quân đội Mỹ và IRGC nhằm phối hợp xử lý các sự cố trên biển. Tuy nhiên, đến nay cơ chế này vẫn chưa được đưa vào vận hành và phía Iran cũng phủ nhận sự tồn tại của bất kỳ kênh liên lạc trực tiếp nào.

Các chuyên gia nhận định việc đưa vấn đề Hormuz lên vị trí ưu tiên phản ánh thực tế rằng nguy cơ gián đoạn lưu thông hàng hải hiện là mối quan tâm cấp bách hơn cả hồ sơ hạt nhân. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu vẫn còn nhiều biến động, việc bảo đảm tự do hàng hải tại Hormuz có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với Mỹ và Iran mà còn với nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào nguồn cung dầu từ Trung Đông.

Mặc dù hai bên đã nhất trí nối lại đàm phán, triển vọng đạt được thỏa thuận lâu dài vẫn còn nhiều thách thức. Những vụ đáp trả quân sự liên tiếp trong các ngày qua cho thấy mức độ thiếu lòng tin giữa Washington và Tehran vẫn rất lớn. Đồng thời, việc Iran kiên quyết khẳng định quyền kiểm soát tuyệt đối đối với Hormuz trong khi Mỹ nhấn mạnh nguyên tắc tự do hàng hải có thể tiếp tục là điểm nghẽn trong các cuộc thương lượng.

Dẫu vậy, việc hai bên lựa chọn đối thoại thay vì tiếp tục leo thang xung đột được đánh giá là tín hiệu tích cực. Kết quả cuộc gặp tại Doha không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ Mỹ - Iran mà còn có thể quyết định mức độ ổn định của một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới, qua đó tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng và kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.

AN BÌNH