Mỹ - Canada: Khi chiến tranh thương mại biến đồng minh thành đối thủ

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 27/8 ra lệnh đổi tên hồ Ontario thành “hồ Mỹ”, trong động thái mới nhất diễn ra song song với những căng thẳng thương mại giữa Washington và Ottawa. Ảnh: News.wjct.org.

Mỹ và Canada có đường biên giới dài nhất thế giới, không có hàng rào quân sự, trong khi các nền kinh tế và chuỗi cung ứng hai nước gắn kết sâu rộng qua nhiều thập kỷ. Canada cũng là đồng minh NATO của Mỹ và thành viên Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA).

Việc Washington yêu cầu đổi tên hồ Ontario thành “hồ Mỹ” vì thế không chỉ là vấn đề tên gọi địa lý, mà còn cho thấy quan hệ Mỹ - Canada đang bước vào giai đoạn đối đầu gay gắt và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Trong khi đó, dưới góc nhìn của các nhà phân tích, sự leo thang thuế quan giữa Mỹ và Canada không chỉ là một cuộc mặc cả thương mại. Đằng sau những mức thuế 50% và các biện pháp trả đũa là câu chuyện lớn hơn về sự thay đổi trong quan hệ giữa hai đồng minh lâu đời, về mức độ tin cậy đối với Washington và xu hướng các quốc gia tìm cách giảm phụ thuộc vào một đối tác duy nhất.

Khi được hỏi tại sao lại nhắm vào một đồng minh để trừng phạt thay vì các đối thủ của Mỹ, Tổng thống Trump đáp: “Các quan chức Canada đã đối xử rất tệ với chúng tôi. Họ là những người không tử tế”.

Động thái này diễn ra chỉ vài ngày sau khi các cuộc đàm phán thương mại Mỹ - Canada đổ vỡ vào phút chót, khiến hai đồng minh lâu năm tiếp tục áp đặt các biện pháp thuế quan trả đũa. Ngày 22/8, Mỹ áp mức thuế 50% đối với lượng hàng hóa Canada trị giá khoảng 20 tỷ USD, trong khi Ottawa tuyên bố sẽ đáp trả tương xứng từ ngày 8/9.

Việc đổi tên hồ Ontario vì vậy được đặt trong một chuỗi động thái gây sức ép ngày càng rộng của Washington đối với Ottawa. Theo các nhà phân tích, đây có thể được xem là một thông điệp chính trị của ông Trump, nhấn mạnh quan điểm “Nước Mỹ trên hết”. Trước đó, Tổng thống Mỹ nhiều lần đề cập khả năng biến Canada thành “bang thứ 51”. Những động thái này đã chạm tới các vấn đề nhạy cảm về chủ quyền và bản sắc chính trị của Canada.

Trong khi đó, phản ứng của Ottawa cho thấy tranh chấp đã vượt khỏi phạm vi của một cuộc mặc cả thương mại. Hai nền kinh tế có mức độ hội nhập sâu rộng, với các chuỗi cung ứng xuyên biên giới phụ thuộc lẫn nhau, nhưng chính sự phụ thuộc này đang trở thành công cụ để Washington gây sức ép.

Vấn đề đáng chú ý hơn là lòng tin giữa hai đồng minh đang bị bào mòn. Ngay cả khi Mỹ và Canada có thể quay lại bàn đàm phán và đạt một thỏa thuận mới, khả năng trở lại nguyên trạng dường như ngày càng khó khăn. Canada đang tìm cách giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ, trong khi các đồng minh khác của Washington cũng theo dõi sát cách Mỹ sử dụng sức mạnh kinh tế đối với đối tác.

Theo Cơ quan Thống kê Canada, số chuyến trở về từ Mỹ trong tháng 7 giảm gần 29% bằng đường bộ và 27% bằng đường hàng không so với tháng 7/2024. Điều đó cho thấy tranh chấp đã lan ra ngoài phạm vi chính sách thương mại, tác động tới tâm lý xã hội và quan hệ giữa người dân hai nước.

Vì sao Mỹ mạnh tay với một đồng minh?

Cờ Canada và Mỹ tung bay gần cầu Ambassador tại cửa khẩu biên giới Canada - Mỹ ở Windsor, Ontario. Cây cầu này từ lâu đã là hành lang thương mại giữa Canada và Mỹ. Ảnh: Winnipegfreepress.

Cách tiếp cận của chính quyền ông Trump dựa trên quan điểm rằng quan hệ đồng minh không đồng nghĩa với việc Mỹ phải chấp nhận những thỏa thuận mà Washington cho là bất lợi. Với thị trường khổng lồ, sức mạnh kinh tế và vị trí trung tâm của đồng USD, Mỹ có trong tay những công cụ để gây sức ép lên đối tác. Canada đặc biệt dễ bị tổn thương. Khoảng 72% hàng hóa xuất khẩu của nước này được đưa sang Mỹ, trong khi quy mô nền kinh tế Mỹ lớn gấp khoảng 10 lần Canada. Vì vậy, dù Ottawa có thể trả đũa, khả năng gây sức ép tương đương là hạn chế.

Nhưng Washington cũng không thể hoàn toàn miễn nhiễm với hậu quả. Hai nền kinh tế được liên kết bởi một mạng lưới chuỗi cung ứng xuyên biên giới rất phức tạp. Mỹ phụ thuộc vào dầu thô, khí đốt, điện, khoáng sản và nhiều sản phẩm công nghiệp của Canada; các nhà máy ô tô hai bên biên giới sử dụng linh kiện được sản xuất ở nhiều công đoạn khác nhau tại cả hai nước. Đặc biệt, mức thuế 50% đối với ô tô Canada, dự kiến áp dụng từ đầu năm 2027, có nguy cơ làm tăng chi phí và gây gián đoạn chuỗi cung ứng Bắc Mỹ. Khi đó, thuế quan không chỉ tạo sức ép lên doanh nghiệp Canada mà còn đẩy chi phí nguyên liệu, sản xuất và giá bán sang người tiêu dùng Mỹ.

Scott Lincicome thuộc Viện Cato nhận định cả hai bên đều hiểu hậu quả kinh tế của một cuộc chiến thương mại toàn diện, trong khi người tiêu dùng Mỹ vốn nhạy cảm với chi phí sinh hoạt sẽ khó chấp nhận giá hàng hóa tiếp tục tăng do thuế quan.

Wendy Cutler, cựu nhà đàm phán thương mại Mỹ, cho rằng vẫn tồn tại một “lối thoát” nếu hai bên có đủ ý chí chính trị. Theo bà, Mỹ và Canada từng trải qua những tranh chấp gay gắt nhưng cuối cùng vẫn có thể quay lại bàn đàm phán. Vì vậy, khả năng đạt được một thỏa thuận mới vẫn chưa bị loại bỏ. Tuy nhiên, vấn đề khó khắc phục hơn chính là lòng tin đã bị tổn thương.

“Nước Mỹ đã thay đổi” và bài toán niềm tin

Hiệp định USMCA là hiệp định thương mại tự do giữa Mỹ, Mexico và Canada, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2020 để thay thế cho Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA). Ảnh: Developtradelaw.net.

Trong nhiều thập kỷ, Canada xây dựng chính sách kinh tế dựa trên giả định rằng Mỹ là một thị trường ổn định và các thỏa thuận thương mại có giá trị lâu dài. Từ Hiệp định Thương mại Tự do Canada - Mỹ năm 1989 đến NAFTA và USMCA, mục tiêu xuyên suốt là giảm rào cản và tăng mức độ hội nhập. Giờ đây, giả định đó đang bị thách thức.

Thủ tướng Carney từng cảnh báo thế giới đang trải qua “một sự đổ vỡ, chứ không phải một quá trình chuyển tiếp”, đồng thời kêu gọi các quốc gia tăng sức chống chịu và đa dạng hóa quan hệ để giảm nguy cơ bị ép buộc về kinh tế.

Đối với Canada, điều này không đồng nghĩa với việc “tách rời” khỏi Mỹ. Vị trí địa lý, quy mô thị trường và mức độ liên kết chuỗi cung ứng khiến Mỹ vẫn là đối tác kinh tế không thể thay thế trong tương lai gần. Vấn đề là Ottawa muốn giảm mức độ dễ bị tổn thương trước những thay đổi trong chính sách của Washington.

Goldy Hyder, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc điều hành Hội đồng Doanh nghiệp Canada, cho rằng giới doanh nghiệp vẫn coi Mỹ là đối tác thương mại quan trọng nhất, nhưng ngày càng nhận thức rằng những biến động hiện nay có thể kéo dài vượt qua nhiệm kỳ của ông Trump.

Canada có thể giảm phụ thuộc vào Mỹ?

Câu trả lời thực tế là Canada khó có thể thoát khỏi sự phụ thuộc vào Mỹ, nhưng hoàn toàn có thể giảm mức độ phụ thuộc. Trước hết, Ottawa cần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Canada có nguồn tài nguyên lớn về dầu khí, khoáng sản, nông nghiệp và lâm nghiệp, tạo điều kiện mở rộng xuất khẩu sang châu Âu và châu Á. Thứ hai, nước này cần nâng cấp chuỗi giá trị trong nước, tăng năng lực chế biến và sản xuất có giá trị gia tăng thay vì quá phụ thuộc vào việc xuất khẩu nguyên liệu và sản phẩm trung gian. Thứ ba, Canada có thể tăng cường quan hệ kinh tế với EU và các đối tác khác. Tuy nhiên, các thị trường này không thể nhanh chóng thay thế Mỹ. Khoảng cách địa lý và chi phí vận tải khiến việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng trở thành quá trình tốn kém và lâu dài.

Do đó, mục tiêu thực tế của Ottawa không phải là “thoát khỏi Mỹ”, mà là không để Mỹ trở thành lựa chọn duy nhất.

Trong năm qua, Canada đã ký hơn 20 thỏa thuận thương mại và an ninh trên 5 châu lục.

Bài học đối với các đồng minh của Washington

Ý nghĩa lớn hơn của tranh chấp Mỹ - Canada nằm ở tác động đối với các đồng minh khác của Washington, đặc biệt là châu Âu. Trong nhiều thập kỷ, nhiều nước vừa dựa vào Mỹ về an ninh, vừa hưởng lợi từ hệ thống thương mại và tài chính mà Mỹ đóng vai trò trung tâm. Nhưng sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ và cách tiếp cận thương mại mang tính giao dịch đang buộc các nước này xem xét lại mức độ phụ thuộc.

Canada là trường hợp đặc biệt đáng chú ý. Nếu ngay cả một đồng minh lâu đời, có quan hệ kinh tế và an ninh sâu sắc với Mỹ, cũng có thể trở thành đối tượng của các biện pháp thuế quan mạnh tay, các quốc gia khác sẽ phải tính đến khả năng tương tự.

Từ đó, xu hướng “đa dạng hóa chiến lược” có thể gia tăng. Thay vì cắt đứt với Mỹ, các nước có thể tìm cách xây dựng thêm các quan hệ thương mại, công nghệ, năng lượng và an ninh với những đối tác khác. Đây có thể là hệ quả lâu dài nhất của cuộc đối đầu hiện nay.

Chiến tranh thương mại sẽ đi đến đâu?

Thủ tướng Canada Mark Carney (trái) và Tổng thống Donald Trump (phải). Ảnh: AFP.

Trong ngắn hạn, chưa có dấu hiệu cho thấy Mỹ và Canada sẵn sàng xuống thang hoàn toàn. Tuy nhiên, quy mô của vòng thuế hiện tại vẫn tương đối nhỏ so với tổng thương mại song phương. Trước hết, các mức thuế mà chính quyền ông Trump áp đặt hôm 22/8 chỉ nhằm vào lượng hàng hóa trị giá khoảng 20 tỷ USD, tương đương khoảng 5% kim ngạch xuất khẩu của Canada sang Mỹ, và nhiều khả năng sẽ không gây tổn hại kinh tế lâu dài đáng kể. Oxford Economics ước tính cuộc xung đột thương mại chỉ khiến tăng trưởng kinh tế Canada năm tới giảm nhẹ, từ mức dự báo trước đó là 1,6% xuống 1,4%.

Hơn nữa, các mức thuế trả đũa của Canada sẽ chỉ có hiệu lực từ ngày 8/9. Điều này tạo khoảng trống để hai bên quay lại đàm phán nếu sức ép kinh tế và chính trị gia tăng.

Christopher Sands thuộc Đại học Johns Hopkins cho rằng Mỹ và Canada vốn thường xuyên trải qua những tranh chấp thương mại gay gắt và chưa nên vội kết luận quan hệ song phương đã hoàn toàn đổ vỡ.

Nhưng ngay cả khi hai nước đạt được một thỏa thuận trong thời gian tới, rất khó để trở lại nguyên trạng. Doanh nghiệp Canada đã nhận thấy rủi ro của việc phụ thuộc quá mức vào thị trường Mỹ; Ottawa đang tìm kiếm các thị trường thay thế; trong khi các đồng minh của Washington cũng theo dõi sát cách Mỹ sử dụng sức mạnh kinh tế đối với đối tác.

Scott Lincicome lưu ý rằng cử tri Mỹ không ưa thuế quan vì chúng thường kéo theo chi phí sinh hoạt cao hơn. Khi áp lực kinh tế và chính trị trong nước gia tăng, đây có thể trở thành một trong những yếu tố buộc Washington phải cân nhắc mức độ đối đầu.

Nhìn rộng hơn, tranh chấp Mỹ - Canada phản ánh một xu hướng lớn của kinh tế thế giới: khả năng chống chịu trước sức ép bên ngoài ngày càng được xem là một bộ phận của an ninh quốc gia.

Trong thời kỳ toàn cầu hóa, hiệu quả kinh tế thường được đặt lên trên khả năng tự chủ. Nhưng khi thương mại, công nghệ, năng lượng và tài chính trở thành những công cụ địa chính trị, các chính phủ buộc phải tính đến câu hỏi: Nếu một đối tác lớn thay đổi chính sách, nền kinh tế của mình có thể chống chịu đến đâu?

Canada đang phải tìm câu trả lời cho vấn đề đó. Mỹ cũng đứng trước một bài toán không kém phần khó khăn. Thuế quan có thể giúp Washington tạo sức ép và giành lợi thế trong một số cuộc đàm phán, nhưng nếu được sử dụng quá thường xuyên, chúng có thể thúc đẩy các đối tác tìm kiếm lựa chọn khác, qua đó làm suy giảm chính lợi thế mà Mỹ đang có. Cuộc chiến thương mại vì thế chưa chắc dẫn tới sự chia tách hoàn toàn giữa hai nền kinh tế. Nhưng nó có thể đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ Canada gần như mặc nhiên coi khả năng tiếp cận thị trường Mỹ là nền tảng ổn định lâu dài.

Từ một tranh chấp về thuế quan, vấn đề đã chuyển thành câu chuyện về chủ quyền kinh tế, lòng tin chiến lược và sự đa dạng hóa quan hệ. Với Canada, thách thức là giảm mức độ dễ bị tổn thương mà không tự gây tổn hại cho nền kinh tế. Với Mỹ, câu hỏi là liệu việc sử dụng sức mạnh thị trường để buộc đồng minh nhượng bộ có thực sự củng cố vị thế Washington, hay ngược lại, thúc đẩy các đối tác tìm cách giảm phụ thuộc vào Mỹ. Còn với châu Âu và các đồng minh khác của Washington, cuộc đối đầu này là một lời cảnh báo: phụ thuộc vào một đối tác lớn có thể mang lại hiệu quả trong thời bình, nhưng cũng có thể trở thành điểm yếu khi chính sách và lợi ích thay đổi.

Thanh Vân