Mùa thu độc lập trong ký ức 'Bác Năm vùng mỏ'

Phố mỏ ngày độc lập rực rỡ sắc cờ

Cụ Nguyễn Ngọc Đàm - người được nhiều thế hệ cán bộ, công nhân vùng mỏ gọi thân mật là “Bác Năm vùng mỏ”.

Sinh năm 1924, cụ Đàm tham gia hoạt động cách mạng từ những ngày Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Sau này, cụ đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng, trong đó có vị trí Chủ tịch Ủy ban Hành chính tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 1969-1980.

Khi nhắc về mùa thu độc lập đầu tiên, điều cụ nhớ nhất không phải là những sự kiện lớn, mà là hình ảnh rất đỗi bình dị: Những lá cờ đỏ tung bay trên phố mỏ.

Đó là những lá cờ đỏ sao vàng, cờ đỏ búa liềm được treo trước cửa nhà, trên những con đường, khu phố công nhân. Sau nhiều năm sống dưới ách áp bức của chế độ thực dân, người lao động vùng mỏ lần đầu tiên được cảm nhận niềm vui của một dân tộc độc lập.

Cụ Đàm đến thăm quan không gian mỏ than hầm lò tại Bảo tàng Quảng Ninh. Ảnh: Mỹ Dung

Vùng mỏ khi ấy vẫn còn nghèo khó. Những người công nhân khai thác than quanh năm làm việc trong hầm lò, đối mặt với nhọc nhằn, hiểm nguy. Cách mạng thành công, trong họ có một sự thay đổi lớn lao: Cảm giác được làm chủ cuộc đời mình.

Cụ Nguyễn Ngọc Đàm từng nhớ, dù điều kiện vật chất còn thiếu thốn, không khí những ngày đầu độc lập lại vô cùng phấn khởi. Các khu phố công nhân tổ chức gặp gỡ, văn nghệ, vui chơi... Những hoạt động cộng đồng tưởng như giản dị ấy, lại mang ý nghĩa đặc biệt, bởi đó là những ngày đầu tiên người dân được sống trong không khí tự do.

Cuối năm 1945, chàng trai Nguyễn Ngọc Đàm được điều trở lại khu vực Hòn Gai hoạt động, phụ trách Nhà máy điện Cọc 5 và khu vực Bãi Cháy thuộc Đặc khu Hòn Gai.

Giữ ngọn lửa độc lập giữa những ngày thử thách

Niềm vui độc lập ở vùng mỏ không kéo dài trong sự bình yên. Chính quyền cách mạng vừa được thành lập phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: Kinh tế kiệt quệ, lực lượng cách mạng còn non trẻ, trong khi các thế lực chống phá tìm cách gây mất ổn định.

Đặc biệt, vùng mỏ - nơi có vị trí kinh tế quan trọng với ngành Than - trở thành địa bàn có ý nghĩa chiến lược. Những người cán bộ cách mạng như Nguyễn Ngọc Đàm vừa phải tổ chức sản xuất, vừa vận động nhân dân, bảo vệ chính quyền cách mạng còn non trẻ.

Trong những năm 1946-1947 hoạt động tại Hòn Gai - Cẩm Phả, cụ Đàm nhiều lần đối mặt với hiểm nguy. Công tác liên lạc, gây dựng cơ sở trong điều kiện khó khăn đòi hỏi sự gan dạ, linh hoạt. Có những lúc cán bộ phải hoạt động bí mật, dựa vào sự che chở của nhân dân để tránh sự truy lùng của đối phương.

Nhưng khi kể lại những năm tháng ấy, cụ Đàm không nhắc nhiều đến gian khổ của bản thân. Điều cụ luôn nhắc đến là tình cảm của nhân dân vùng mỏ.

“Những người dân vùng mỏ đã che chở, đùm bọc cán bộ cách mạng. Có người chấp nhận cả hy sinh để bảo vệ cán bộ. Nếu không có nhân dân giúp đỡ, tôi khó có thể hoàn thành nhiệm vụ ngày ấy”, cụ Đàm chia sẻ.

Khi nhìn lại những ngày đầu độc lập, ký ức của “Bác Năm vùng mỏ” không dừng ở một ngày lịch sử. Ảnh: Mỹ Dung

Đằng sau mỗi cán bộ cách mạng hoạt động trong lòng địch khi ấy là những gia đình công nhân, những người dân bình thường, nhưng mang trong mình niềm tin lớn vào ngày độc lập. Họ có thể nhường cơm, giấu cán bộ, làm liên lạc, hoặc âm thầm bảo vệ những người đang đấu tranh vì nền độc lập vừa giành được.

Ký ức về một mùa thu không bao giờ phai

Từ mùa thu năm 1945, cuộc đời cụ Nguyễn Ngọc Đàm tiếp tục gắn bó với vùng mỏ qua nhiều chặng đường lịch sử: Những năm kháng chiến, ngày tiếp quản khu mỏ năm 1955 và quá trình xây dựng Quảng Ninh sau hòa bình.

Ngày 25/4/1955, khi thị xã Hòn Gai được giải phóng, cụ có mặt trong đoàn cán bộ về tiếp quản khu mỏ, một dấu mốc quan trọng mở ra thời kỳ phát triển mới của vùng đất than.

Cụ Nguyễn Ngọc Đàm (người đứng, đội mũ cối) trên ô tô về tiếp quản thị xã Hòn Gai ngày 25/4/1955. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Sau này, dù từng giữ nhiều trọng trách trong bộ máy lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh, khi nhìn lại cuộc đời mình, “Bác Năm vùng mỏ” ít nói về những chức vụ hay thành tích cá nhân. Điều cụ nhớ nhiều hơn, là những con người bình dị đã đồng hành cùng cách mạng: Những người thợ mỏ, những gia đình lao động, những đồng bào đã đặt niềm tin vào ngày độc lập.

Hơn 80 năm đã trôi qua, vùng mỏ hôm nay đã đổi thay mạnh mẽ. Những hầm lò, khu phố công nhân năm xưa đã khoác lên diện mạo mới. Nhưng trong ký ức của cụ Nguyễn Ngọc Đàm, mùa Thu năm ấy vẫn còn nguyên màu cờ đỏ, tiếng reo vui của nhân dân và hình ảnh những con người bình thường đã làm nên sức mạnh của cách mạng.

Bởi với “Bác Năm vùng mỏ”, điều đáng nhớ nhất trong những ngày đầu độc lập không phải là những gì mình đã làm, mà là những người đã ở bên cạnh, đã chở che và cùng nhau giữ gìn thành quả của mùa thu lịch sử.

Mỹ Dung