"Khúc tráng ca" ga Núi Gôi

Toàn cảnh công trình tưởng niệm tại ga Núi Gôi.

Mệnh lệnh cứu tàu

Đầu những năm 1960, ga Núi Gôi giữ vị trí quan trọng trên tuyến giao thông chiến lược, là nơi tập kết và vận chuyển khối lượng lớn hàng hóa dân sự, thiết bị quân sự, nhu yếu phẩm từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Nhận thấy vị trí chiến lược của ga Núi Gôi, không quân Mỹ thường xuyên trút bom, bắn rốc-két nhằm cắt đứt tuyến vận tải. Nhà ga, kho tàng và khu dân cư xung quanh nhiều lần rung chuyển trong bom đạn, biến nơi đây thành trọng điểm ác liệt trên tuyến đường chi viện.

Tấm bia khắc tóm tắt sự kiện bi tráng chiều 20/8/1966.

Tháng 11/1965, Đoàn Thanh niên xung phong tỉnh Thái Bình được thành lập với hơn 1.200 đội viên, tổ chức thành 6 đại đội cơ động bám trụ trên các tuyến giao thông. Trong đó, Đại đội 895 gồm 188 chiến sĩ, đóng quân tại khu vực xã Thanh Côi (nay thuộc thôn Tam Thanh, xã Vụ Bản).

Cách ga Núi Gôi hơn 1 km, Đại đội 895 được giao phụ trách cung đường từ Trình Xuyên, qua Gôi, Cát Đằng đến cầu Ninh Bình. Công việc của những người lính trẻ là khai thác đá, san lấp hố bom, sửa đường, cứu công trình sập đổ và bốc xếp hàng hóa. Giữa những ngày bom đạn, khẩu hiệu “Sống bám đường, chết kiên cường, dũng cảm; Địch đánh, ta sửa, ta đi” trở thành mệnh lệnh hành động, thôi thúc Đại đội giữ cho “mạch máu” chi viện hướng về miền Nam không gián đoạn.

Chiều 20/8/1966, trên sân ga Núi Gôi, đoàn tàu quân sự mang số hiệu 381 vừa hoàn tất việc tập kết hàng hóa. Hàng trăm tấn lương thực, vũ khí, đạn dược và hóa chất được xếp trong các toa tàu, chờ lệnh xuất phát để tiếp tục hành trình qua trọng điểm cầu Ninh Bình, hướng về Thanh Hóa và Vinh.

Bằng xếp hạng Di tích cấp tỉnh đối với Địa điểm tưởng niệm Thanh niên xung phong ga Núi Gôi.

Khi đoàn tàu đang chờ lệnh, máy bay Mỹ bất ngờ ập tới. Bom và rốc-két trút xuống khu vực nhà ga, đánh trúng đoàn tàu 381. Chỉ trong chốc lát, sân ga chìm trong khói lửa, tiếng nổ và tiếng kẻng báo động dồn dập.

Ngay sau đó, lực lượng phòng cháy, chữa cháy thuộc Công an tỉnh, cán bộ Huyện đội, dân quân địa phương, công nhân nhà ga cùng chiến sĩ Đại đội 895 khẩn trương lao vào cứu tàu, cứu hàng. Giữa sức nóng của những toa xe đang cháy và nguy cơ bom đạn tiếp tục trút xuống, họ phá cửa toa, bốc dỡ từng kiện hàng ra khỏi vùng lửa, tìm cách chia cắt đám cháy, không để ngọn lửa lan rộng.

Cuộc cứu tàu kéo dài hơn 60 phút. Phần lớn vũ khí, đạn dược và lương thực được đưa ra khỏi vụ cháy. Nhưng ở toa cuối, những thùng hóa chất bắt đầu phát nổ. Cột khói độc bốc lên bao trùm sân ga. Mùi hóa chất nồng nặc hòa với sức nóng khiến nhiều người đang tham gia cứu hộ gục xuống vì nhiễm độc.

Danh sách các liệt sĩ hy sinh ngày 2081966 khắc trên bia đá khu tưởng niệm.

Trong thời khắc sinh tử, Tiểu đội trưởng Nguyễn Thị Hồng Mùi liên tục hô hấp nhân tạo cho những đồng đội bị nhiễm độc. Chị cứu người này rồi lại quay sang người khác, cho đến khi chính mình kiệt sức và hi sinh. Hình ảnh người nữ tiểu đội trưởng quên mình cứu đồng đội trở thành một trong những ký ức lay động nhất về trận chiến cứu tàu ở ga Núi Gôi.

Sau trận dập lửa, ga Núi Gôi gánh chịu tổn thất lớn. 23 người đã vĩnh viễn nằm lại, gồm 13 TNXP, một Bí thư Đoàn ngành đường sắt cùng các cán bộ và dân quân địa phương. Riêng Đại đội 895 có 12 chiến sĩ hi sinh, 120 người bị thương, nhiễm độc; tổng số người bị thương và nhiễm độc trong các lực lượng tham gia cứu hộ lên tới 256 người.

Phía sau mỗi người nằm xuống là tuổi xuân đã gửi lại sân ga. Nhưng nhiệm vụ không dừng lại, hàng hóa cần phải được đưa ra khỏi khu vực bị đánh phá, đường ray nhanh chóng được khắc phục, những chuyến tàu tiếp tục hành trình chi viện. Trong hoàn cảnh ấy, sự hi sinh của Đại đội 895 cùng những người tham gia cứu tàu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử ga Núi Gôi.

Trách nhiệm thế hệ tiếp nối

Sự hi sinh của Đại đội 895 và các lực lượng tham gia cứu tàu được ghi nhận bằng những phần thưởng cao quý. Đại đội 895 được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng Huân chương Lao động hạng Ba; Ban Bí thư Trung ương Đoàn trao Bằng khen ghi nhận thành tích của đơn vị. Năm 2013, Đại đội 895 và liệt sĩ Nguyễn Thị Hồng Mùi được Nhà nước phong tặng, truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những đóng góp và sự hi sinh quên mình trong trận cứu tàu tại ga Núi Gôi.

Cán bộ, nhân viên, đường sắt ôn lại truyền thống lịch sử trước bia ghi công.

Sự tri ân được tiếp nối bằng việc gìn giữ những chứng tích tại ga Núi Gôi. Từ năm 1992, bia ghi danh các liệt sĩ được dựng tại khu vực ga. Năm 2007, công trình tiếp tục được trùng tu, xây dựng khang trang hơn và năm 2025 được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Phần mộ các liệt sĩ Nguyễn Thị Hồng Mùi, Lê Văn Đóa, Phạm Thị Nhớn và Đặng Thị Nhung hiện được an táng tại nghĩa trang liệt sĩ xã Vụ Bản.

Hằng năm, vào dịp 27/7 và 20/8, địa phương cùng ngành đường sắt tổ chức nhiều hoạt động tri ân, tưởng nhớ những người đã nằm lại tại ga Núi Gôi. Với những cựu TNXP Đại đội 895, ngày 20/8/1966 không chỉ là mốc thời gian trong lịch sử. Sáu thập kỷ trôi qua, đó vẫn là ngày họ nhớ về những người đồng đội từng cùng sống, cùng chiến đấu rồi hi sinh giữa khói lửa sân ga.

Cựu chiến binh, cựu Thanh niên xung phong và thân nhân gia đình liệt sĩ đến thắp hương tại bia tưởng niệm.

Trước những dòng tên khắc trên bia đá, khoảng cách 60 năm dường như thu hẹp lại. 23 con người không trở về sau trận cứu tàu năm xưa; trong đó có những TNXP tuổi đời còn trẻ, công nhân đường sắt, cán bộ và dân quân địa phương. Họ nằm lại để những chuyến hàng tiếp tục được đưa đi, để tuyến đường chi viện không bị đứt đoạn.

Ông Đặng Sỹ Mạnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam thắp hương tại bia tưởng niệm.

Qua năm tháng, câu chuyện về những con người đã ngã xuống ga Núi Gôi được ngành đường sắt và địa phương gìn giữ, nhắc nhớ như một phần lịch sử đáng tự hào của ngành đường sắt Việt Nam. Ông Đặng Sỹ Mạnh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam chia sẻ: “Sự hi sinh của lực lượng TNXP, công nhân đường sắt và nhân dân tại ga Núi Gôi là một phần không thể tách rời trong lịch sử ngành đường sắt Việt Nam. Đó là biểu tượng cho tinh thần quả cảm, ý chí bám đường, giữ đường, bảo đảm những chuyến tàu chi viện không bị gián đoạn trong những năm tháng chiến tranh. Trách nhiệm của chúng ta hôm nay là gìn giữ, phát huy giá trị những địa chỉ lịch sử như ga Núi Gôi để truyền thống ấy tiếp tục được trao lại cho các thế hệ mai sau.”

Đồng chí Trần Minh Hoan, Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vụ Bản.

Với Vụ Bản, ga Núi Gôi là một địa danh ghi dấu những năm tháng chiến tranh ác liệt và trở thành một phần lịch sử của quê hương. Đồng chí Trần Minh Hoan, Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vụ Bản cho biết: “Ga Núi Gôi và Đại đội 895 là những dấu mốc đặc biệt trong lịch sử quê hương Vụ Bản. Gìn giữ khu tưởng niệm cũng là gìn giữ ký ức lịch sử, tri ân những người đã hi sinh và bồi đắp truyền thống cho các thế hệ mai sau. Địa phương sẽ phối hợp với ngành đường sắt và các đơn vị liên quan trong việc bảo tồn, phát huy giá trị khu tưởng niệm, để những liệt sĩ hi sinh tại ga Núi Gôi luôn được trân trọng và ghi nhớ”.

Chuyến tàu bình yên lăn bánh qua ga Núi Gôi hôm nay, nối nhịp sống hướng về tương lai.

Những chứng tích còn lại ở ga Núi Gôi đang được tiếp nối bằng nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử. Thời gian tới, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam và xã Vụ Bản sẽ phối hợp hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng Địa điểm tưởng niệm TNXP ga Núi Gôi là di tích cấp quốc gia, góp phần gìn giữ một chứng tích quan trọng của tuyến đường sắt chi viện năm xưa.

60 năm đã trôi qua, những chuyến tàu hôm nay không còn chở hàng chi viện giữa tiếng bom, nhưng vẫn nối những miền đất, đưa nhịp sống đi về phía trước. Ga Núi Gôi đã đổi thay, song những dấu tích về một thời chiến đấu và giữ đường vẫn còn đó. Việc bảo tồn, phát huy giá trị khu tưởng niệm góp phần lưu giữ chứng tích của tuyến đường sắt chi viện năm xưa, đồng thời nhắc nhớ về những con người đã góp sức bảo vệ tuyến đường trong những năm tháng chiến tranh.

Bài và ảnh: Viết Dư