Mùa ruốc biển ở Rào Nan

Khi dòng Rào Nan đổi vị

Một buổi sáng giữa mùa hè, khi đang chèo thuyền ra sông, chuẩn bị thu mẻ lưới vừa thả đêm qua, ông Mai Duy Chinh (thôn Thọ Linh), bỗng lấy tay vốc một ngụm nước đưa lên đầu lưỡi. “Nước mặn lên rồi!”.

Chỉ một câu ngắn gọn và cũng không phải là một phát hiện lớn lao gì nhưng với ông Chinh và những “ngư dân” sinh ra và lớn lên bên dòng Rào Nan, “nước mặn lên” cũng đồng nghĩa với một mùa đánh bắt “đặc biệt”, mùa “săn” ruốc biển bắt đầu.

Sông Rào Nan chảy qua trước mặt làng Thọ Linh (xã Nam Ba Đồn) đẹp như tranh - Ảnh: P.P

Nói đặc biệt vì chỉ có mùa này, người dân Thọ Linh-một làng ven sông, cách bờ biển hơn 20km mới lại có cơ hội để đánh bắt ruốc, một loài hải sản vốn dĩ thuộc về biển cả. Không có một mốc thời gian cố định nào cho mùa ruốc trên sông Rào Nan. Chỉ biết rằng, khi gió Lào bắt đầu thổi, nắng nóng gắt dần, nguồn nước ngọt từ thượng nguồn đổ về các dòng sông ít dần. Từ cửa Gianh, nước biển theo dòng thủy triều dâng ngược lên, mang theo độ mặn lan dần vào sâu trong sông, đàn ruốc theo đó mà xuất hiện.

Không ai nhớ tập tính ấy bắt đầu từ bao giờ. Chỉ biết nhiều đời nay, cứ đến đầu hè là người dân làng Thọ Linh lại tất bật chuẩn bị ngư cụ để đón nguồn nước mặn đưa con ruốc dâng lên.

Ruốc đánh bắt ở sông Rào Nan trước mặt làng Thọ Linh tuy nhỏ nhưng có vị ngọt rất riêng - Ảnh: P.P

Hàng chục năm làm nghề đánh bắt cá trên sông Rào Nan, ông Chinh là người nắm rất rõ quy luật và tập tính này của đàn ruốc. Tuy nhiên, theo ông Chinh con ruốc không xuất hiện vào một thời điểm cố định nào trong ngày, có khi là buổi sáng sớm, nhưng cũng có lúc là buổi trưa hay chiều muộn.

Thời điểm dòng nước mặn thâm nhập dòng Rào Nan, người dân thường dạo trên triền đê, nhìn theo con nước để biết đàn ruốc có xuất hiện hay không. Với những người giàu kinh nghiệm, khi đàn ruốc xuất hiện với số lượng lớn ven bờ, vùng nước đó sẽ có màu sắc khác biệt. Nắm bắt được điều này, khi phát hiện vùng nước sông “đổi màu”, người dân nhanh chóng thông tin, cả làng rủ nhau cùng đi săn “lộc” mà dòng sông ban tặng.

Dụng cụ thủ công, tự chế của người dân Thọ Linh đùng để đánh bắt ruốc - Ảnh: P.P

Khác với các làng biển, người dân ven sông Rào Nan không dùng các ngư cụ hiện đại, chuyên dụng mà chỉ sử dụng các ngư cụ thủ công để đánh bắt ruốc. Công cụ đánh bắt thường là những chiếc véc, te, vợt và rớ mắt nhỏ. Các loại ngư cụ trên, người dân Thọ Linh dễ dàng làm được từ những tấm lưới nhỏ, hay chiếc màn cũ gắn với các khung tre sẵn có ở làng.

Những ngày con ruốc xuất hiện, đoạn sông Rào Nan trước mặt thôn Thọ Linh trở nên nhộn nhịp hơn ngày thường. Không mang về nguồn thu nhập lớn như mùa cá mòi nhưng con ruốc từ lâu đã trở thành món quà của mùa hè.

Rào Nan là một trong những nguồn chính hợp thành sông Gianh. Dòng sông bắt nguồn từ vùng núi giáp biên giới Việt Nam-Lào, thuộc xã Kim Phú, có đoạn chảy ngầm qua hệ thống hang động Tú Làn ở Làng du lịch Tân Hóa, trước khi xuôi về vùng đồng bằng. Từ thượng nguồn, Rào Nan chảy qua các địa phương Kim Phú, Tuyên Hóa, Nam Ba Đồn, trước khi hợp lưu với sông Son ở xã Nam Gianh để tạo thành dòng sông Gianh chảy ra biển tại cửa Gianh. Trên sông Rào Nan có công trình đập thủy lợi Rào Nan được xây dựng từ năm 1969 và được đầu tư nâng cấp hiện đại vào năm năm 2022, cung cấp nước sinh hoạt và sản xuất cho khoảng 15.000 hộ dân và nước tưới cho hơn 1.800ha đất trồng lúa và nuôi thủy sản của các địa phương phía Bắc tỉnh Quảng Trị.

Thầy giáo Trần Đức Trường sinh ra và lớn lên bên dòng Rào Nan. Những ngày nghỉ hè, mùa ruốc đã trở thành trải nghiệm đáng nhớ của thầy. “Tôi rất hứng khởi với mùa đánh bắt ruốc. Mỗi mùa ruốc về, khi nghe bà con thông tin có luồng ruốc xuất hiện, tôi cũng tranh thủ sắm dụng cụ ra sông đánh bắt ruốc cùng bà con. Công việc này khá đơn giản, không tốn nhiều công sức nhưng rất thú vị”.

Những giàn rớ trên sông Rào Nan mùa này thường đánh bắt được ruốc và cá biển - Ảnh: P.P

Ruốc Rào Nan từ lâu đã thành món quà của mùa hè. Con ruốc nhỏ nhưng có vị ngọt rất riêng. Người dân nơi đây tin rằng đó là nhờ chúng lớn lên ở vùng nước giao hòa giữa mặn và ngọt, nơi phù sa từ thượng nguồn gặp dòng triều từ biển, tạo nên nguồn phù du dồi dào.

Ruốc được nấu canh, xào khi tươi, phơi khô ăn dần nhưng nổi tiếng hơn cả là làm thành mắm ruốc. Mắm ruốc gặp lúc nắng nóng, được “giang” đủ độ chín nên thơm lừng, đậm vị ngọt. Vậy nên, người Thọ Linh đi xa, không ai là không nhớ mùa ruốc lên trong những ngày hè oi ả.

Bắt cá biển trên sông

Con ruốc không về một mình. Sau những đàn ruốc là một mùa cá biển. Quy luật đó đã ăn sâu vào ký ức của người dân ven sông Rào Nan. Bởi ruốc là nguồn thức ăn của nhiều loài cá biển. Cá đối, cá hanh, cá dìa, cá chẽm, cá nục... cứ thế theo đàn ngược lên tận chân đập thủy lợi Rào Nan.

Mùa xuân sông Rào Nan cho cá mòi, mùa hè lại cho ruốc và cá biển - Ảnh: P.P

Nhiều năm qua, ông Mai Xuân Hào sắm 3 dàn rớ để đánh bắt cá trên sông Rào Nan. Hết mùa cá mòi (từ tháng giêng đến tháng 3), ông Hào lại đón dòng nước mặn lên mà đánh bắt các loại cá biển. Ông Hào cho biết, không thu hoạch lớn như mùa cá mòi, nhưng vào mùa ruốc lên, thỉnh thoảng giàn rớ của ông kéo được những loài cá, tôm đặc sản như cá vược, cá hanh, cua, ghẹ biển, bán cũng bội tiền.

Theo ông Hào, mùa ruốc mỗi năm một khác. Có năm ruốc lên dày đặc nhưng cũng có năm thưa vắng. Không ai đoán trước được điều gì. “Tất cả phụ thuộc vào con nước”, ông Hào nói.

Mùa xuân sông Rào Nan cho cá mòi, mùa hè lại cho ruốc và cá biển - Ảnh: P.P

Những ngày “nước đẹp”, ruốc lên nhiều, khúc sông Rào Nan trước mặt làng Thọ Linh rộn ràng như có hội. Người xúc ruốc, người thả lưới, người gỡ cá. Không cần tàu lớn, không cần máy móc hiện đại. Chỉ một chiếc vợt nhỏ, tấm lưới vừa tay và kinh nghiệm “đọc” dòng nước cũng đủ để thiên nhiên trả công cho những người biết đợi chờ.

Dòng Rào Nan vẫn miệt mài chảy qua bao mùa mưa nắng, như một sợi chỉ mềm nối dài ký ức những làng quê. Mùa xuân, cá mòi ngược dòng trở về sinh sản. Mùa hè, ruốc và những đàn cá biển lại theo con nước mà tìm lên thượng nguồn. Mỗi mùa đi qua, dòng sông lại lặng lẽ để lại nơi bờ bãi những món quà nhỏ bé, đủ nuôi dưỡng nhịp sống của bao đời cư dân ven sông.

Phan Phương