Mối nhân duyên và hành trình gắn kết di sản của một nghệ nhân

Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh trong một buổi thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ” của người Việt được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã khẳng định ý nghĩa, tầm quan trọng của di sản trong đời sống nhân dân, một nét đẹp văn hóa tâm linh đặc sắc, thể hiện truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn của dân tộc.

Đây là một hình thức thờ cúng người mẹ hóa thân ở các miền trời, miền sông nước, miền rừng núi được hình thành trên nền tảng của tín ngưỡng thờ nữ thần đã có từ xa xưa, trong đó Thánh Mẫu Liễu Hạnh là nhân vật trung tâm của tín ngưỡng. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ bao gồm các nghi lễ, sản vật cúng tiến, trang phục, đạo cụ, múa thiêng, âm nhạc… với hát văn và lễ hội là những thành tố chính.

Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh trao đổi ý kiến tại một hội thảo về các nghi lễ trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh, tín ngưỡng thờ Mẫu thể hiện lòng tôn kính đối với các bậc tổ tiên, đề cao lòng tự hào dân tộc và gắn kết cộng đồng. Từ khi Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại càng khẳng định tầm quan trọng của tín ngưỡng trong đời sống tâm linh của người Việt.

Trong thực hành tín ngưỡng, mỗi giá hầu không đơn thuần là một nghi thức, mà là một câu chuyện lịch sử, một cuốn sách sống động về những bậc tiền nhân có công với đất nước. Mỗi vị Thánh, vị Thần trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu đều mang trong mình đức độ, tài năng và tấm lòng cứu dân độ thế. Vì thế, khi thực hiện nghi lễ, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh luôn coi đó là niềm vinh dự, là trách nhiệm thiêng liêng để tái hiện lại những phẩm hạnh cao đẹp của các ngài. Sự trân trọng, nghiêm cẩn trong việc thực hành các nghi thức đã giúp nghệ nhân giữ vững sự mực thước với đạo, tạo nên sức hút riêng biệt trong mỗi giá hầu mà ông thực hành.

Sinh ra và lớn lên tại vùng đất Phúc Thọ, thành phố Hà Nội, cái duyên cùng Di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ” đến với Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh từ khá sớm. Suốt hơn 4 thập kỷ miệt mài thực hành, ông đã trở thành một nghệ nhân có sức ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng thanh đồng và những người yêu văn hóa tín ngưỡng ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Bên cạnh việc thực hành nghi lễ, những đóng góp của Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh còn trải dài ở nhiều lĩnh vực. Với cương vị Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam, ông đã góp phần lan tỏa các giá trị tín ngưỡng và văn hóa diễn xướng dân gian thông qua nhiều hội thảo khoa học và trực tiếp tổ chức những lễ hội thực hành tín ngưỡng ở các vùng, miền; tư vấn, góp ý, chỉnh sửa để các nghi lễ hầu đồng được thực hiện chuẩn mực, đúng quy định, phòng tránh sự lệch lạc, biến tướng.

Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh từng lên tiếng trước những sự việc gây bức xúc trong cộng đồng, vi phạm các quy tắc và sự thành kính trong thực hành tín ngưỡng. Sự thẳng thắn bảo vệ những giá trị cốt lõi của ông không chỉ bảo vệ sự thiêng liêng mà còn là lời nhắc nhở đến các thanh đồng trẻ rằng: Muốn lan tỏa di sản, trước hết phải hiểu và tôn trọng phép tắc của tiền nhân mà muốn vậy thì phải không ngừng trau dồi kiến thức và phẩm hạnh. Sự tận tâm ấy còn thể hiện rõ qua việc nghệ nhân thực hiện truyền dạy, bồi dưỡng thế hệ kế cận và luôn mong muốn họ hiểu các nghi thức, nghi lễ và gốc tích, lịch sử của các vị Thánh để thực sự trân trọng giá trị di sản mà cha ông đã để lại.

Một buổi thực hành của Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh.

Một trong những dấu ấn đậm nét nhất trong hành trình bảo tồn văn hóa của Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh là việc kết nối tín ngưỡng thờ Mẫu với bạn bè quốc tế. Năm 2025, ông là nghệ nhân tiên phong tổ chức sự kiện "Bảo vệ và phát huy giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" tại đền Mẫu Phố Cò (Thái Nguyên).

Sự kiện đã thu hút sự tham gia của đông đảo nhân dân, du khách và đại diện sứ quán của nhiều nước tại Việt Nam. Việc đưa các nhà ngoại giao quốc tế đến gần hơn với văn hóa thờ Mẫu, từ việc giới thiệu Tam Tòa Thánh Mẫu đến trải nghiệm nghi lễ hầu đồng, là nỗ lực rất lớn để tín ngưỡng này vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Chia sẻ về điều này, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh chia sẻ: "Tôi mong rằng tín ngưỡng thờ Mẫu được lan tỏa tới các nước để kiều bào và nhân dân các nước hiểu về những giá trị đặc sắc của văn hóa Việt Nam”.

Trong nhiều năm qua, bên cạnh thực hành tín ngưỡng, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh cũng là người có nhiều đóng góp vào các hoạt động thiện nguyện, luôn đi đầu trong các công tác an sinh xã hội với tâm thế của một người phụng sự cộng đồng. Ông đã dẫn nhiều đoàn từ thiện đến những vùng sâu, vùng xa, những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai, bão lũ, giúp đỡ nhân dân khó khăn tiền hàng, nhu yếu phẩm ở các vùng: Hà Nội, Thái Nguyên, Lào Cai, Yên Bái, cho đến Phú Yên... hay các hoạt động đền ơn đáp nghĩa, chung tay cùng chính quyền các cấp.

Những năm qua, nghệ nhân Đặng Ngọc Anh còn kêu gọi tài trợ và đóng góp không nhỏ cho công tác tu bổ, tôn tạo di tích, như đền Mẫu Đông Cuông (Văn Yên-Yên Bái), đền Mẫu Phố Cò (Thái Nguyên)... để lại dấu ấn đậm nét với văn hóa tín ngưỡng và người dân địa phương.

Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh dẫn đầu một đoàn thiện nguyện đến với nhân dân vùng thiên tai.

Với hơn 40 năm thực hành tín ngưỡng, những danh hiệu cao quý ông được vinh danh như Nghệ nhân Dân gian (năm 2015) và Nghệ nhân Ưu tú (năm 2019) là sự ghi nhận xứng đáng cho những cống hiến không mệt mỏi. Tuy nhiên, với Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh, phần thưởng lớn nhất vẫn là những giá trị nhân văn của tín ngưỡng và nét đẹp văn hóa nghệ thuật dân gian được trân trọng giữ gìn và phát huy trong cuộc sống đương đại.

THANH HÀ