Mọi điều nhà đầu tư cần biết về trái phiếu rủi ro cao

Giống như bất kỳ loại trái phiếu nào, đây là một công cụ đầu tư nợ, nơi doanh nghiệp hoặc chính phủ huy động vốn bằng cách phát hành các giấy nhận nợ (IOU) kèm theo cam kết trả gốc và lãi đúng hạn.

Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở mức độ rủi ro: chúng được phát hành bởi các đơn vị có nền tảng tài chính bấp bênh, buộc phải trả mức lợi suất cực cao để bù đắp cho nguy cơ vỡ nợ.

1. Bản chất và cơ chế hoạt động của trái phiếu rủi ro cao

Về cơ bản, một trái phiếu rủi ro cao hoạt động dựa trên ba yếu tố: số tiền vay (gốc), ngày hoàn trả (đáo hạn) và lãi suất (coupon). Lãi suất chính là khoản lợi nhuận mà nhà đầu tư nhận được khi chấp nhận cho tổ chức phát hành vay tiền.

Trước khi được tung ra thị trường, mọi trái phiếu đều được đánh giá bởi các tổ chức xếp hạng tín nhiệm uy tín như Standard & Poor's (S&P) hoặc Moody's. Nhiệm vụ của các cơ quan này là xác định năng lực tài chính của tổ chức phát hành trong việc hoàn trả nợ. Thang đo xếp hạng thường dao động từ AAA (tốt nhất) cho đến D (đã vỡ nợ).

Trái phiếu rủi ro cao thuộc về nhóm có xếp hạng thấp, thường dành cho các công ty hoặc cơ quan chính phủ có lịch sử tài chính không ổn định. Để "dụ dỗ" nhà đầu tư rót vốn vào một tài sản có rủi ro cao, tổ chức phát hành bắt buộc phải đưa ra mức lợi nhuận hấp dẫn hơn nhiều so với các loại trái phiếu cấp đầu tư.

Xếp hạng tín dụng là "bảng điểm" quyết định mức lãi suất của trái phiếu.

2. Phân loại trái phiếu: Cấp đầu tư và Cấp rác

Thị trường trái phiếu được chia làm hai thái cực rõ rệt dựa trên mức độ an toàn và tỷ suất sinh lời.

2.1. Trái phiếu cấp đầu tư (Investment-grade)

Đây là những trái phiếu được phát hành bởi các bên vay có mức rủi ro thấp đến trung bình. Xếp hạng của chúng dao động từ AAA đến BBB. Do độ tin cậy cao, các tổ chức này không cần trả lãi suất quá lớn vẫn có thể huy động được vốn từ những nhà đầu tư tìm kiếm sự an toàn tuyệt đối cho dòng tiền của mình.

2.2. Trái phiếu rủi ro cao (Junk bonds)

Ngược lại, trái phiếu rủi ro cao có độ rủi ro cao hơn hẳn. Chúng được xếp hạng từ BB hoặc thấp hơn bởi S&P và Ba hoặc thấp hơn bởi Moody's. Những người mua loại tài sản này đang chấp nhận một rủi ro lớn hơn để đổi lấy phần thưởng là mức lợi suất cao vượt trội.

Nói một cách đơn giản, hãy coi xếp hạng trái phiếu như một bản báo cáo tín dụng. Các công ty lớn (blue-chip) với tài chính vững mạnh và thu nhập ổn định sẽ nhận điểm cao, trong khi các thực thể đang gặp khó khăn sẽ nhận điểm thấp (rủi ro cao).

3. Hai nhóm đối tượng chính của thị trường trái phiếu rủi ro cao

Các nhà đầu tư chuyên nghiệp thường chia trái phiếu rủi ro cao thành hai danh mục chiến lược để đánh giá tiềm năng tăng trưởng.

3.1. Thiên thần sa ngã (Fallen angels)

Đây là những trái phiếu từng được xếp hạng ở mức đầu tư (investment grade) nhưng sau đó bị hạ bậc xuống mức "rủi ro cao". Nguyên nhân thường đến từ việc sức khỏe tài chính của tổ chức phát hành suy giảm đột ngột hoặc thị trường xuất hiện những lo ngại về khả năng thanh toán nợ.

3.2. Ngôi sao đang lên (Rising stars)

Ở chiều ngược lại, Rising stars là trái phiếu của những công ty đang cho thấy sự cải thiện rõ rệt về tài chính. Mặc dù hiện tại chúng vẫn nằm trong nhóm "rủi ro cao", nhưng các tổ chức xếp hạng đã nâng bậc tín nhiệm cho chúng. Nếu xu hướng tích cực này tiếp tục, chúng có tiềm năng trở thành trái phiếu cấp đầu tư trong tương lai, mang lại lợi nhuận kép cho nhà đầu tư từ cả lãi suất và việc tăng giá trái phiếu.

Việc nhận diện sớm các "ngôi sao đang lên" giúp tối ưu hóa lợi nhuận.

4. Chênh lệch lợi suất: Thước đo sự hấp dẫn

Lợi suất của trái phiếu rủi ro cao thường không đứng độc lập mà được so sánh với trái phiếu Kho bạc Mỹ – loại tài sản được coi là tiêu chuẩn vàng vì Chính phủ Mỹ chưa bao giờ vỡ nợ.

Trong lịch sử, lợi suất trung bình của trái phiếu rủi ro cao thường cao hơn từ 4% đến 6% so với trái phiếu Kho bạc cùng kỳ hạn. Khoảng cách này được gọi là chênh lệch lợi suất (yield spread).

Nếu mức chênh lệch này co lại dưới mức 4%, phần thưởng nhận được có thể không còn xứng đáng với rủi ro mà bạn phải gánh chịu. Ví dụ, vào ngày 31/7/2023, mức chênh lệch này chỉ còn 3,79%, một tín hiệu cho thấy nhà đầu tư cần thận trọng hơn.

5. Ai là người mua trái phiếu rủi ro cao?

Mặc dù có tên gọi là "rủi ro cao", nhưng thị trường này vô cùng sôi động và có quy mô hàng tỷ USD.

Phần lớn thị trường bị chi phối bởi các nhà đầu tư định chế – những người có khả năng thuê các đội ngũ phân tích chuyên sâu về tín dụng. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là đầu tư trái phiếu rủi ro cao chỉ dành cho giới nhà giàu.

Nhà đầu tư cá nhân hoàn toàn có thể tham gia thông qua các quỹ trái phiếu lợi suất cao (High-yield bond funds). Việc đầu tư qua quỹ mang lại nhiều lợi thế:

• Sử dụng chuyên môn: Bạn dựa vào kỹ năng của các nhà quản lý quỹ chuyên nghiệp để lựa chọn trái phiếu.

• Đa dạng hóa: Quỹ phân bổ vốn vào hàng trăm loại tài sản khác nhau, giúp giảm thiểu tác động nếu một doanh nghiệp cụ thể vỡ nợ.

• Tính linh hoạt: Một số quỹ như Fidelity Capital and Income Fund (FAGIX) thậm chí còn giữ một tỷ lệ khoảng 12,65% tài sản bằng cổ phiếu để gia tăng hiệu quả (số liệu tháng 6/2023).

Lợi suất cao thu hút nhiều nhà đầu tư đổ vốn vào trái phiếu rác

6. Những rủi ro không thể ngó lơ

Đầu tư vào trái phiếu rủi ro cao là một cuộc chơi đầy mạo hiểm với hai rủi ro chính.

6.1. Rủi ro vỡ nợ (Default risk)

Đây là nhược điểm lớn nhất. Luôn có nguy cơ tổ chức phát hành nộp đơn phá sản và bạn sẽ không bao giờ lấy lại được tiền gốc hoặc lãi. Các quốc gia hoặc công ty có xếp hạng thấp có xác suất cao không thể thực hiện các khoản thanh toán lãi hoặc mua lại trái phiếu khi đến hạn.

6.2. Chu kỳ bùng nổ và suy thoái

Giống như cổ phiếu, trái phiếu rủi ro cao đi theo chu kỳ. Trong những năm thuận lợi như thập niên 1980 và 1990, trái phiếu cấp đầu tư có thể kiếm được lợi nhuận trên 15-20% mỗi năm. Tuy nhiên, khi một làn sóng vỡ nợ ập đến, các quỹ này có thể tạo ra mức lợi nhuận âm gây sốc cho nhà đầu tư.

6.3. Tính thanh khoản và cam kết vốn

Nhà đầu tư cần biết rõ mình có thể cam kết vốn trong bao lâu. Nhiều quỹ trái phiếu rủi ro cao không cho phép rút vốn trong ít nhất một đến hai năm đầu tiên. Do đó, đây không phải là nơi dành cho những khoản tiền cần sử dụng khẩn cấp.

7. Khi nào nên tham gia thị trường trái phiếu rủi ro cao?

Quyết định đầu tư nên dựa trên việc phân tích kỹ lưỡng tỷ lệ vỡ nợ hiện tại, thông tin này thường được cập nhật trên website của Moody's.

Lý do duy nhất để mua một trái phiếu rủi ro cao là vì lợi nhuận cao hơn. Nếu bạn là người có khả năng chịu đựng rủi ro và đang tìm kiếm lợi suất vượt trội hơn mức 5-7% của trái phiếu an toàn, trái phiếu rủi ro cao có thể là một phần trong danh mục. Tuy nhiên, hãy luôn nhớ quy tắc vàng: mức thưởng phải tương xứng với mức độ rủi ro.

Kết luận

Trái phiếu rủi ro cao là công cụ nợ bị xếp hạng thấp do rủi ro vỡ nợ gia tăng, nhưng đổi lại, chúng mang đến cơ hội sinh lời hấp dẫn cho những ai dám mạo hiểm. Để thành công, nhà đầu tư cần có một cái nhìn tỉnh táo, không bị lóa mắt bởi những con số lợi suất cao ngất ngưởng mà quên đi việc kiểm tra sức khỏe tài chính của bên vay. Sử dụng các quỹ đầu tư chuyên nghiệp và theo dõi sát sao các biến động về xếp hạng tín dụng từ S&P hay Moody's chính là chìa khóa để biến "rủi ro cao" thành vàng trong danh mục tài chính của bạn.

Nam Hải