Mo Mường: Giữ hồn văn hóa, mở đường hướng tới trở thành di sản thế giới

Mo Mường là nghi lễ dân gian của Mường do thầy mo thực hiện trong tang lễ, chứa đựng tri thức, tín ngưỡng. (Ảnh: Lưu Trọng Đạt/TTXVN)

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, cộng đồng người Mường đã sáng tạo và lưu giữ một kho tàng văn hóa đặc sắc, trong đó Mo Mường được xem là di sản tiêu biểu nhất, kết tinh tri thức, tín ngưỡng, lịch sử và tâm hồn của dân tộc.

Không chỉ là “hồn thiêng xứ Mường”, Mo Mường còn đang đứng trước cơ hội được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Hành trình ấy không chỉ nhằm bảo tồn một loại hình di sản quý giá mà còn mở ra cơ hội để văn hóa Mường lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại.

Hồn thiêng và bộ bách khoa thư của người Mường

Người Mường là tộc người có dân số đông thứ tư trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, chỉ sau người Việt, Tày, Thái.

Người Mường hiện cư trú tại Hà Nội và các tỉnh Ninh Bình, Sơn La, Thanh Hóa, Phú Thọ và Đắk Lắk.

Trong đời sống văn hóa của người Mường, Mo là hoạt động diễn xướng dân gian, thể hiện trong các nghi lễ gắn với đời sống tín ngưỡng tâm linh của người Mường. từ khi con người sinh ra cho đến khi trở về với tổ tiên.

Không gian tổ chức các hoạt động diễn xướng và lời mo được diễn ra trong đời sống cộng đồng và trong từng gia đình.

Chủ thể thực hành Mo Mường là các thầy mo, đây là những người giữ tri thức mo, thuộc lòng hàng vạn câu mo và thông thạo các nghi lễ, tập quán, là người uy tín được cộng đồng tin tưởng. Khi thực hành nghi lễ, thầy mo là người nói, đọc, hát các bài mo khi làm lễ.

Người Mường không có chữ viết riêng nên các bài mo (bài khấn) của người Mường được lưu truyền từ thế hệ thầy mo này qua thế hệ thầy mo khác bằng phương pháp truyền miệng, được tồn tại và duy trì thông qua các nghi lễ trong dân gian của người Mường.

Các nhà nghiên cứu ví Mo Mường như một “bộ bách khoa thư dân gian” đồ sộ. Hàng chục nghìn câu thơ mo được lưu truyền qua nhiều thế hệ phản ánh gần như toàn bộ đời sống của người Mường: từ nguồn gốc vũ trụ, lịch sử cộng đồng, phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian đến kinh nghiệm sản xuất và ứng xử xã hội.

Mo Mường không chỉ kể về quá trình hình thành thế giới mà còn tái hiện hành trình con người chinh phục thiên nhiên, xây dựng cuộc sống và hình thành cộng đồng, trong đó chứa đựng nhiều bài học về đoàn kết, lòng nhân ái, sự biết ơn và trách nhiệm với cộng đồng.

Không chỉ mang giá trị văn học và lịch sử, Mo Mường còn lưu giữ kho từ vựng tiếng Mường cổ vô cùng phong phú. Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu ngôn ngữ, văn hóa và đời sống tinh thần của cư dân Mường qua nhiều thế kỷ.

Mo Mường là hiện tượng văn hóa nổi trội, hội tụ gần như toàn bộ các giá trị hợp thành văn hóa Mường. Chính di sản này đã góp phần hình thành cốt cách, tâm hồn người Mường và giúp văn hóa Mường trường tồn trước những biến thiên của lịch sử.

Hành trình đưa Mo Mường hướng tới trở thành Di sản thế giới

Phụ nữ Mường với trang phục truyền thống trình diễn trong lễ hội Khai hạ. (Ảnh: Trọng Đạt/TTXVN)

Nhận thức rõ giá trị đặc biệt của Mo Mường, những năm qua Việt Nam đã triển khai nhiều hoạt động nhằm bảo tồn và phát huy di sản này.

Năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh tập quán xã hội và tín ngưỡng Mo Mường của các huyện Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc thành phố Hà Nội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Năm 2024, Chính phủ đã đồng ý với đề nghị của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc đệ trình UNESCO xem xét, đưa Di sản Văn hóa phi vật thể "Mo Mường" (Hòa Bình, Thanh Hóa, Ninh Bình, Phú Thọ, Sơn La, Hà Nội và Đắk Lắk) vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Đây được xem là bước tiến quan trọng trong hành trình đưa một di sản đặc sắc của dân tộc Mường đến với cộng đồng quốc tế.

Từ đó đến nay, nhiều nhiệm vụ quan trọng đã được triển khai như sưu tầm, thống kê, biên soạn từ điển Mo Mường; ghi âm, ghi hình, tư liệu hóa và số hóa di sản; tổ chức các hội thảo khoa học trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, quá trình lập hồ sơ nhận được sự đồng thuận cao từ cộng đồng người Mường tại nhiều địa phương. Các bản cam kết cộng đồng - một yêu cầu quan trọng của UNESCO - đã được hoàn thiện, thể hiện quyết tâm gìn giữ và trao truyền di sản cho các thế hệ tương lai.

Đối với người Mường, việc Mo Mường nếu được UNESCO ghi danh không chỉ là niềm tự hào mà còn là sự khẳng định giá trị của một di sản đã đồng hành cùng dân tộc qua hàng nghìn năm lịch sử.

Số hóa để cứu di sản trước nguy cơ mai một

Mo Mường cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình bảo tồn. Phần lớn các bài mo hiện nay vẫn được lưu giữ bằng hình thức truyền khẩu.

Nhiều nghệ nhân am hiểu sâu sắc về Mo Mường đã cao tuổi, trong khi số lượng người trẻ kế cận còn hạn chế. Cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhiều nghi lễ truyền thống không còn được tổ chức thường xuyên, khiến không gian thực hành di sản ngày càng thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số được xem là giải pháp quan trọng để bảo vệ di sản. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia vào năm 2026, tiến tới hoàn thiện vào năm 2030.

Tại các vùng Mường của tỉnh Phú Thọ như Thượng Cốc, Đại Đồng hay các địa bàn thuộc Mường Vang, Mường Động trước đây, nhiều hoạt động ghi âm, ghi hình, sưu tầm và lưu trữ tư liệu Mo Mường đang được triển khai. Các nghệ nhân cũng chủ động sử dụng điện thoại thông minh, máy quay và mạng xã hội để lưu giữ, chia sẻ những bài mo, nghi lễ truyền thống.

Việc ghi lại các nghi lễ và đăng tải trên các nền tảng số không chỉ giúp bảo tồn tư liệu mà còn tạo điều kiện để những người yêu thích văn hóa Mường có thêm nguồn tham khảo, học tập.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, số hóa di sản không chỉ dừng lại ở việc ghi âm hay ghi hình mà cần được thực hiện bài bản, khoa học, bảo đảm tính nguyên gốc và xác thực của di sản. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, thư viện trực tuyến và các nền tảng lưu trữ chuyên nghiệp sẽ là nền tảng quan trọng cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và bảo tồn lâu dài.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc đưa Mo Mường lên không gian số không chỉ là giải pháp lưu giữ di sản mà còn mở ra cơ hội để di sản vượt qua giới hạn về không gian và thời gian, tiếp cận với đông đảo công chúng bằng những phương thức mới.

Biến di sản thành tài nguyên văn hóa

Không chỉ là di sản cần được bảo tồn, Mo Mường còn chứa đựng tiềm năng to lớn để trở thành nguồn tài nguyên văn hóa phục vụ phát triển kinh tế-xã hội.

Kho tàng sử thi, thần thoại và các câu chuyện dân gian trong Mo Mường, sở hữu nhiều yếu tố hấp dẫn như hành trình phiêu lưu, xung đột, thử thách, thần thoại và các nhân vật anh hùng, có thể được xem là nguồn chất liệu quý cho văn học, điện ảnh, sân khấu, hoạt hình và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Trong lĩnh vực du lịch, các lễ hội truyền thống, không gian văn hóa Mường, những ngôi nhà sàn cổ, ẩm thực bản địa và các nghi lễ gắn với Mo Mường đang tạo nên sức hút đối với du khách.

Nhiều chuyên gia đề xuất xây dựng các công viên văn hóa, không gian trải nghiệm hoặc khu bảo tồn theo chủ đề Mo Mường nhằm tạo ra những sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần quảng bá bản sắc Mường tới du khách trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, Mo Mường còn có thể trở thành nguồn tư liệu quý cho giáo dục. Việc đưa các trích đoạn Mo vào hoạt động ngoại khóa, xây dựng thư viện số hay tổ chức các sân chơi tìm hiểu văn hóa Mường sẽ giúp thế hệ trẻ tiếp cận di sản một cách gần gũi và sinh động hơn.

Từ hồn thiêng của người Mường đến hành trình hướng ra thế giới, Mo Mường đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định giá trị trong thời đại mới. Nếu được UNESCO ghi danh, đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một di sản đặc sắc mà còn là động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, trao truyền và phát huy những giá trị văn hóa quý báu đã được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử.

Hơn cả một loại hình diễn xướng dân gian, Mo Mường là ký ức văn hóa của một dân tộc, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam trên hành trình hội nhập và phát triển./.

(Vietnam+)