Bí quyết làng gốm Bát Tràng giữ gìn nghề truyền thống qua nhiều thế kỷ

Hơn hai thập kỷ gắn bó với đất, men và lửa

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm gốm tại Bát Tràng, nghệ nhân Vũ Thành Như đến với nghề từ rất sớm. Năm 15 tuổi, ông Như được truyền nghề từ ông của mình và bắt đầu hành trình gắn bó với đất, men và lửa.

Nghề gốm đối với ông không chỉ là công việc mưu sinh mà đã trở thành một phần cuộc đời. Niềm đam mê ấy bắt nguồn từ tình yêu dành cho văn hóa, lịch sử, hội họa và nghệ thuật từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Nghệ nhân Vũ Thành Như với 27 năm làm nghề gốm truyền thống tại Bát Tràng. Ảnh: Nhật Chi

Xung quanh nội dung này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Nghệ nhân làng nghề Việt Nam Vũ Thành Như.

- Thưa ông, cơ duyên nào đưa ông đến với nghề gốm và trở thành một nghệ nhân như ngày hôm nay?

Ông Vũ Thành Như: Nhiều người xem nghề nghiệp đơn thuần là một công việc để mưu sinh, nhưng với tôi, nghề gốm đã vượt xa ý nghĩa đó. Sau nhiều năm gắn bó, gốm không còn chỉ là nghề mà đã trở thành nghiệp, trở thành con đường tôi lựa chọn và dành trọn tâm huyết theo đuổi.

Tôi nghĩ cơ duyên ấy bắt nguồn từ những sở thích được hình thành từ rất sớm. Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tôi đã đặc biệt yêu thích văn hóa, lịch sử, hội họa và những lĩnh vực liên quan đến nghệ thuật. Khi bén duyên với gốm, tôi nhận ra đây chính là môi trường để mình kết nối tất cả những đam mê ấy. Càng làm, tôi càng thấy bản thân phù hợp với nghề, từ khả năng sáng tạo đến việc tạo hình sản phẩm.

Theo thời gian, niềm yêu thích ban đầu dần trở thành đam mê, rồi từ đam mê trở thành sự nghiệp mà tôi theo đuổi suốt gần 30 năm qua. Có lẽ chính vì vậy mà tôi vẫn luôn giữ được tình yêu và sự gắn bó với nghề gốm cho đến ngày hôm nay.

- Trong 27 năm làm nghề, có câu chuyện hay kỷ niệm nào khiến ông ấn tượng nhất?

Ông Vũ Thành Như: Với 27 năm làm nghề truyền thống, điều khiến tôi nhớ nhất không phải là những giải thưởng hay những đơn hàng lớn, mà là cảm giác hồi hộp mỗi lần chờ mở lò. Với người làm gốm, đó là khoảnh khắc đặc biệt nhất. Dù đã tính toán kỹ lưỡng từ khâu phối men, tạo hình đến nhiệt độ nung, không ai dám chắc 100% sản phẩm sẽ ra đúng như mong muốn.

Mỗi lần thử một loại men mới là một lần đánh cược bằng công sức, thời gian và chi phí. Vì thế, đêm trước ngày mở lò luôn là khoảng thời gian thấp thỏm. Có người dậy từ rất sớm, có người còn soi qua lỗ quan sát để nhìn màu men trước khi lò nguội hẳn. Chỉ khi thấy sản phẩm nguyên vẹn, màu men đạt như kỳ vọng thì mới thực sự thở phào nhẹ nhõm.

Có lẽ chính cảm giác chờ đợi ấy đã trở thành một phần không thể thiếu của nghề gốm. Nó khiến những người làm nghề như tôi luôn háo hức khám phá, sáng tạo và không ngừng theo đuổi những điều mới mẻ từ đất, men và lửa.

Nghề gốm thích ứng với những thay đổi của thị trường

- Trong bối cảnh khó khăn, nhiều làng nghề truyền thống dần mai một như hiện tại. Bí quyết nào để nghề truyền thống tại Bát Tràng vẫn được giữ gìn đến tận ngày nay?

Ông Vũ Thành Như: Nghề gốm đã tồn tại hàng trăm năm bởi đây là nghề gắn liền với đời sống con người. Từ những vật dụng quen thuộc như bộ ấm trà, bình hoa, chậu cây, viên gạch cho đến các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, gốm luôn hiện diện trong mọi mặt của cuộc sống. Khi nhu cầu của con người còn tồn tại thì nghề gốm vẫn sẽ có chỗ đứng riêng.

Theo quan điểm cá nhân của tôi, nghề gốm hội tụ kiến thức của nhiều lĩnh vực khác nhau, từ hội họa, điêu khắc đến hóa học, vật lý và kỹ thuật vật liệu. Chính sự đa dạng ấy giúp nghề gốm luôn có không gian để sáng tạo và phát triển.

Bên cạnh đó, gốm là một trong số ít chất liệu có khả năng trường tồn với thời gian. Những sản phẩm gốm sứ sau khi nung và tráng men gần như không bị tác động bởi môi trường, thậm chí càng lâu năm càng mang giá trị lịch sử và giá trị sưu tầm cao hơn. Đó cũng là một trong những lý do giúp nghề gốm bền bỉ tồn tại qua nhiều thế kỷ và tiếp tục phát triển đến ngày nay.

- Từ khi ông bắt đầu gắn bó với nghề đến nay, nghề gốm đã có những chuyển biến ra sao để thích ứng với nhu cầu của thị trường và cuộc sống hiện đại?

Ông Vũ Thành Như: Điều thay đổi nhiều nhất của nghề gốm không nằm ở bản chất nghề mà ở mẫu mã, công năng và cách tiếp cận thị trường. Nếu như trước đây các sản phẩm gốm chủ yếu phục vụ những nhu cầu truyền thống thì ngày nay chúng được sáng tạo và ứng dụng đa dạng hơn để phù hợp với lối sống hiện đại.

Sự thay đổi trong thẩm mỹ, văn hóa và nhu cầu của giới trẻ đã tạo ra nhiều dòng sản phẩm mới. Cùng một chiếc bình hay một chiếc chậu, nhưng công năng sử dụng có thể hoàn toàn khác so với trước đây. Chính sự linh hoạt ấy giúp nghề gốm luôn làm mới mình và duy trì sức sống qua từng giai đoạn.

Các sản phẩm đang được hoàn thiện để xuất khẩu sang thị trường nước ngoài. Ảnh: Nhật Chi

Bên cạnh việc đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước, các sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng khẳng định sức hút trên thị trường quốc tế. Nhiều cơ sở sản xuất đã mở rộng xuất khẩu tới các thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và tính thẩm mỹ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và nhiều quốc gia châu Âu.

Đặc biệt, những dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ, ấm trà, bộ ấm chén hay đồ trang trí mang đậm dấu ấn văn hóa Việt được người tiêu dùng nước ngoài đánh giá cao. Từ đó, mở ra cơ hội phát triển cho các cơ sở sản xuất mà còn góp phần đưa thương hiệu gốm Bát Tràng vươn xa, lan tỏa giá trị của làng nghề truyền thống Việt Nam ra thế giới.

Các bạn trẻ đến với làng nghề để tham quan, mua sắm các sản phẩm gốm sứ tại làng nghề. Ảnh: Nhật Chi

Khoảng một thập kỷ trở lại đây, cùng với hoạt động sản xuất truyền thống, nhiều hộ gia đình và cơ sở tại Bát Tràng đã chủ động phát triển mô hình du lịch trải nghiệm. Du khách đến với làng nghề không chỉ để tham quan, mua sắm các sản phẩm gốm sứ mà còn có cơ hội tìm hiểu lịch sử hình thành của làng gốm, khám phá quy trình sản xuất và trực tiếp tham gia các công đoạn tạo tác sản phẩm. Sự kết hợp giữa sản xuất và du lịch không chỉ góp phần quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của Bát Tràng mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững, tạo thêm nguồn thu và sức sống mới cho làng nghề trong bối cảnh hiện đại.

Xin cảm ơn ông!

Theo ông Vũ Thành Như, trải qua hàng trăm năm phát triển, nghề gốm Bát Tràng vẫn giữ được sức sống bền bỉ nhờ gắn liền với đời sống con người và không ngừng đổi mới để thích ứng với nhu cầu của xã hội. Từ việc đa dạng hóa mẫu mã, mở rộng thị trường xuất khẩu đến phát triển du lịch trải nghiệm, làng nghề đã linh hoạt chuyển mình trong bối cảnh hiện đại. Chính sự kết hợp giữa gìn giữ giá trị truyền thống và đổi mới sáng tạo đã giúp gốm Bát Tràng tiếp tục khẳng định vị thế của một làng nghề tiêu biểu của Việt Nam.

Nhật Chi - Mai Hương