Mô hình 'học một nghề làm cả đời' đang bị thay thế bởi 'học suốt đời – đào tạo lại kỹ năng – nâng cao kỹ năng'

Báo cáo Digital Insight 2025 Việt Nam của We Are Social (agency sáng tạo) và Meltwater (nền tảng thông tin mạng xã hội) nhận định, LinkedIn - Mạng xã hội nghề nghiệp lớn nhất thế giới - có 8,9 triệu thành viên người dùng tại Việt Nam và đang tiếp tục tăng 19%, tính từ tháng 1/2025. Đây là nền tảng tuyển dụng phổ biến của các doanh nghiệp và người lao động trong các ngành kinh tế chính thức như: công nghệ, marketing, digital marketing, quản lý dự án…v.v.

Bản đồ việc làm thay đổi dưới sức ép công nghệ

Sau gần bốn thập kỷ kể từ công cuộc đổi mới năm 1986, cấu trúc việc làm tại Việt Nam đã trải qua một cuộc “tái cấu trúc số hóa”. Nếu trước đây, khu vực nông nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối, thì đến năm 2026, lao động trong lĩnh vực công nghiệp – xây dựng – dịch vụ đã chiếm tới hơn 74%.

Theo số liệu của LinkedIn - mạng xã hội nghề nghiệp lớn nhất thế giới đánh giá, trong 40 năm qua ngành lập trình máy tính và công nghệ thông tin có tốc độ phát triển bùng nổ nhất. Ảnh: Nguyễn Tuyết

Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ là sự dịch chuyển giữa các khu vực kinh tế, mà là sự phân hóa sâu sắc ngay trong nội bộ từng ngành. Dữ liệu từ LinkedIn cũng cho thấy, lập trình máy tính và công nghệ thông tin nổi lên như lĩnh vực tăng trưởng nhanh nhất, trong khi các ngành truyền thống như pháp luật và kế toán đang đối mặt với áp lực suy giảm tương đối.

Đây không đơn thuần là câu chuyện “ngành hot – ngành nguội”, mà phản ánh quá trình tái phân bổ nguồn lực lao động theo hướng số hóa và tự động hóa. Khi doanh nghiệp tăng tốc chuyển đổi số thì nhu cầu về kỹ sư phần mềm, chuyên gia dữ liệu và nhân sự marketing số trở thành động lực kéo lao động trẻ dịch chuyển, phản ánh phân khúc lao động chất lượng cao – nhóm chịu tác động mạnh nhất từ chuyển đổi số.

Hơn 600.000 hồ sơ người dùng tại Việt Nam trên nền tảng LinkedIn, thể hiện một bức tranh chi tiết về sự dịch chuyển ngành nghề, hành vi kỹ năng và chu kỳ tuyển dụng, với những tín hiệu rõ ràng về vai trò trung tâm của công nghệ trong tái định hình lực lượng lao động. Trong đó, 73% có thâm niên trên 5 năm, đa số làm việc ở TP.HCM (59%) và Hà Nội (23%). Nhóm lao động trình độ đại học, kỹ sư hoặc tương đương chiếm 85%, và tỷ lệ có bằng thạc sĩ, tiến sĩ lần lượt là 9,8% và 1,4%.

Cách tiếp cận này mở ra một lớp phân tích mới bao gồm: Hành vi tự khai báo kỹ năng; lộ trình phát triển nghề nghiệp; sự dịch chuyển giữa các ngành theo thời gian.

Sự dịch chuyển của thị trường lao động?

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Lộc - Viện trưởng Viện nghiên cứu Đời sống xã hội (Social Life), dữ liệu từ các nền tảng tuyển dụng như LinkedIn có thể phản ánh quan hệ cung - cầu trên thị trường. Trong đó, nhu cầu từ doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, khiến lựa chọn của lao động dịch chuyển theo. Chẳng hạn, doanh nghiệp đăng tuyển nhiều ở các ngành như công nghệ thông tin hay marketing sẽ thu hút người lao động lĩnh vực này. Sự gia tăng nhu cầu lao động các ngành này gắn với chuyển dịch của thị trường và nhu cầu phát triển kinh tế số, ông Lộc chia sẻ.

Công nghệ số len lỏi trong mọi ngành nghề. Ảnh: Nguyễn Tuyết

Bà Tiêu Yến Trinh, Phó chủ tịch Hiệp hội Nhân sự Việt Nam (VNHR) kiêm Tổng giám đốc Công ty Talentnet, cho biết ba năm gần đây, kỹ năng số là một trong top 3 yêu cầu tuyển dụng đầu vào được ưu tiên ở hầu hết dự án của công ty bà. Xu hướng này góp phần khiến các công việc có liên quan như công nghệ hay marketing trở nên “hot” hơn.

Chuyên gia cho rằng thế hệ Gen Z (người sinh sau năm 1997) sinh trưởng trong môi trường số, nhanh nhạy với công nghệ nên nhìn nhận công nghệ thông tin hay marketing là những ngành “thời thượng”, cho phép họ liên tục cập nhật công nghệ mới và thể hiện thế mạnh kỹ năng số. Ngược lại, các ngành như luật hay kế toán không biến mất, nhưng đang bị “tái cấu trúc công nghệ”. Công việc lặp lại dần được tự động hóa, buộc người lao động phải tích hợp thêm kỹ năng phân tích dữ liệu, sử dụng phần mềm chuyên dụng và tư duy liên ngành.

“Vốn kỹ năng”: Tài sản cốt lõi trong nền kinh tế số

Một trong những giá trị lớn nhất từ dữ liệu LinkedIn là khả năng “định lượng hóa” kỹ năng – yếu tố từng rất khó đo lường.

Phân tích cho thấy, mỗi ngành nghề đều có một “hệ sinh thái kỹ năng” phát triển theo cấp độ. Cụ thể, giai đoạn đầu của ngành lập trình và công nghệ thông tin cần phải có kỹ năng nền tảng (lập trình cơ bản, thiết kế web…). Giai đoạn tiếp theo là cần có chuyên môn sâu (backend, phát triển game, phân tích dữ liệu…) và giai đoạn cao cấp bao gồm các nhân sự tư vấn, quản lý, lãnh đạo. Điều này cũng đang phản ánh một thực tế quan trọng, trong nền kinh tế số, sự nghiệp không còn là một đường thẳng, mà là một chuỗi nâng cấp kỹ năng liên tục.

Khái niệm “học một nghề làm cả đời” đang dần bị thay thế bởi mô hình “học suốt đời – học lại kỹ năng – nâng cao kỹ năng”.

Với doanh nghiệp, dữ liệu này giúp cải thiện ít nhất 4 việc: lập kế hoạch nhân sự và ngân sách tuyển dụng; đi trước thị trường ở những vị trí khan hiếm; giảm chi phí tuyển dụng do không dồn nhu cầu vào cùng một thời điểm; nâng chất lượng ứng viên vì doanh nghiệp chủ động hơn, thay vì tuyển trong thế bị động.

Cũng theo các chuyên gia, trong bối cảnh hiện nay, lợi thế của người lao động không còn thuộc về những người có bằng cấp cao nhất, mà thuộc về những người thích ứng nhanh nhất với sự thay đổi của công nghệ và dữ liệu. Do đó, người lao động không cần “đoán” về xu hướng nghề nghiệp, bởi chính dữ liệu đã cho thấy một cách rõ ràng để người lao động bắt kịp thị trường lao động trong kỷ nguyên số.

Nguyễn Tuyết