Giữa dòng chảy cạnh tranh xuất bản

Giao dịch bản quyền tại hội sách quốc tế Frankfurt (Đức) vào đầu tháng 10 năm 2025. Ảnh: NVN

Bộ phận bản quyền được ví như những trạm thu phát sóng nhạy bén nhất trong một đơn vị xuất bản, là bộ phận dễ... gây tranh cãi nhất trong hoạt động xuất bản. Đọc vị độc giả trong nước, hiểu rõ phân khúc khách hàng của mình và thu nạp kịp thời thông tin dòng chảy xuất bản bên ngoài, quyết liệt trong đề xuất, giành lợi thế trong thương lượng, cạnh tranh bản quyền.

Đó là những mô tả ngắn gọn công việc của họ. Dân làm xuất bản gọi vui rằng đây là bộ phận “đa nhân cách”: vừa đủ “hướng nội” để cân nhắc cái gì là giá trị cần theo đuổi, lại vừa “hướng ngoại” để kéo những gì được cho là “màu mỡ” về tay mình giữa một thị trường sách mênh mông.

Những người bị coi là “đa nhân cách”

Bạn có thể dễ dàng thấy họ tất bật chân thì chạy miệng thì gặm bánh mì, chỉ để lấp đầy lịch hẹn với đối tác là nhà xuất bản, đại diện bản quyền trong những hội sách quốc tế. Nhưng chưa đủ, công việc đòi buộc họ phải bỏ ngủ để canh từng giờ, từng phút sự kiện ra mắt, mở bán bản quyền hay dự phiên đấu giá của một cuốn sách ra mắt ở một thị trường trái múi giờ.

Họ được nhắc đến như những người hùng đầy bản lĩnh khi mang về một bản quyền tốt, đem lại doanh số khả quan cho đơn vị xuất bản, nhưng có khi bao nhiêu nỗ lực công sức và mối quan hệ để giành một bản quyền “hot” của thị trường thế giới lại không được độc giả trong nước hồi đáp xứng đáng và kéo theo là khoản thua lỗ khó biện minh trong các cuộc họp tổng kết ở nơi họ làm việc.

Trong mắt đối tác ngoại quốc, họ là những người khéo léo và thực dụng khi giao dịch. Họ kiên nhẫn vượt bậc trong thuyết phục gia hạn thời hạn thanh toán hợp đồng khi công ty, nhà xuất bản của họ bị chậm trễ cam kết thanh toán hay giỏi nài nỉ khi cần tái ký bản quyền một đầu sách nguội ngắt từ lâu bỗng dưng gây chú ý trở lại vì tác giả được giải Nobel...

Trong mắt của các chủ nhà xuất bản, họ luôn luôn bị đòi hỏi nhiều hơn, phải nắm bắt thông tin nhanh hơn, trả treo sắc bén hơn, khả năng dự báo tốt hơn – nói chung, họ cần phải gánh áp lực nhiều hơn.

Bước vào một cỗ máy xuất bản, dễ nhận ra bộ phận lo bản quyền nước ngoài như là những người đứng mũi chịu sào khi một đằng phải học cách thích nghi với tiêu chuẩn giao dịch bản quyền của những nền công nghiệp xuất bản hiện đại trên thế giới, nhưng một mặt, lại phải chịu áp lực bởi một môi trường xuất bản còn nhiều bất cập, nhiều khâu chưa thể chuyên nghiệp hóa trong một thị trường xuất bản quy mô nhỏ và đang từng bước chậm “tiến dần” về phía “công nghiệp văn hóa”.

Nhiều thứ từ cơ chế đến đặc thù thị trường chưa để đồng bộ và thông suốt luật chơi với thị trường bên ngoài.

Làm một cái gạch nối, một cây cầu trong tình thế “chưa đồng bộ” này, quả thật không đơn giản.

Nghề dạy nghề

Việt Nam tham gia vào Công ước Berne - hiệp ước quốc tế quan trọng nhất về bảo hộ quyền tác giả đối với các tác phẩm văn học và nghệ thuật - từ năm 2004. Việt Nam cũng có bộ luật Sở hữu Trí tuệ và luật Xuất bản khá chi tiết sau nhiều lần sửa đổi, cập nhật và tổng hợp.

Tuy nhiên, ngành bản quyền, mà cụ thể là bản quyền trong xuất bản chưa trở thành một ngành đào tạo bài bản, chính quy trong các trường đại học luật, xã hội và nhân văn. Đặc thù của ngành này lại cần tính liên kết cao từ các lĩnh vực, từ xã hội học, kinh tế, văn hóa và dĩ nhiên, cả luật sở hữu trí tuệ nói chung.

Do đặc thù lịch sử, cơ chế và cả văn hóa bản quyền của nền xuất bản, nghề làm bản quyền chỉ mới xuất hiện và được lưu tâm đến trong chừng 20 năm trở lại đây. Cho đến hiện nay, người làm nghề này hầu hết là tự học và trau dồi năng lực thông qua va chạm thực tế, nói nôm na là “nghề dạy nghề”.

Trong nhiều cỗ máy xuất bản tại Việt Nam, công việc bản quyền quốc tế vẫn chưa được đầu tư một cách xứng đáng (thể hiện qua mức chi trả, chế độ khen thưởng các thương vụ mang lại hiệu quả, sự đầu tư nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực làm nghề...)

Khi mà khái niệm và các nguyên tắc căn bản của bản quyền xuất bản quốc tế còn xa lạ với nhiều người, kể cả những doanh nghiệp xuất bản và nhà xuất bản trong nước, thì việc khai thác bản quyền chỉ được xem là một khâu trong quy trình, chưa được đặt vào vị trí mũi nhọn, được chăm sóc xứng đáng và đặt vào viễn kiến chiến lược phát triển của các đơn vị xuất bản như ở những nền xuất bản tiên tiến.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang là một làn sóng lớn tác động lên mọi lĩnh vực của đời sống hiện tại, trong đó, hiển nhiên và trước tiên là gây ra những xáo trộn trong khu vực sản phẩm chuyên chở tri thức, sáng tạo, văn hóa và tinh thần con người nói chung.

Đây là lúc nghề bản quyền đứng trước rất nhiều áp lực và ngã rẽ chuyên môn mới. Và từ đây, bức chân dung, dấu ấn của người làm bản quyền thể hiện rõ ràng nhất trong thị trường xuất bản.

Việc nhanh nhạy tiếp nhận các xu hướng xuất bản mới, định vị giá trị phù hợp với định hướng nội dung của đơn vị xuất bản, giữ vững những mục tiêu căn bản, lý tưởng trong nghề nghiệp và đưa ra những tham vấn tốt để mang lại những giá trị mới, đa dạng cho người đọc... là những trọng trách đặt lên vai người làm bản quyền.

Đó không thuần túy là câu chuyện “khai thác” theo hàm nghĩa những thương vụ, mà mang tính hai chiều: phát hiện và chọn lựa những giá trị, đồng thời như một bộ phận đối ngoại – giới thiệu sự trưởng thành, chuyên nghiệp hóa và đẳng cấp của một thương hiệu xuất bản, thương hiệu quốc gia trong xuất bản.

Nhìn ở một phương diện khác, làm bản quyền xuất bản khá tương hợp với vai trò của người giới thiệu văn hóa trong một thế giới mở, thị trường mở.

Nguyễn An Nam