Mô hình cũ bộc lộ giới hạn, định hình không gian tiềm năng thành động lực tăng trưởng mới

Tại Hội thảo quốc tế về không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới diễn ra ngày 28/7 tại Hà Nội, GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội nhấn mạnh, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam đã bộc lộ giới hạn.

Yên cầu đổi mới tư duy về không gian phát triển

Theo ông Lợi, Việt Nam cần chuyển từ bản đồ hành chính sang bản đồ phát triển; từ quản trị các địa bàn riêng lẻ sang quản trị mạng lưới, hành lang, hệ sinh thái liên kết; từ khai thác không gian hiện hữu sang chủ động tái cấu trúc và kiến tạo các loại hình không gian phát triển mới.

GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội .

Trong bối cảnh thế giới đầy biến động, cạnh tranh chiến lược gia tăng, chuỗi cung ứng tái cấu trúc, biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, chuyển đổi nguồn nhân lực và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, Việt Nam phải duy trì tăng trưởng cao, nâng cao chất lượng, tính bền vững của phát triển, đồng thời phải củng cố năng lực tự chủ, sức chống chịu và bảo đảm quốc phòng an ninh, chủ quyền quốc gia.

Trong bài phát biểu tại hội thảo, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cũng đánh giá, sau 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đã dần tới giới hạn. Việt Nam không thể chỉ dựa vào các không gian phát triển truyền thống mà cần một tầm nhìn mới, hình thành những không gian phát triển mới mang tính đột phá. Bộ trưởng nhấn mạnh, với bối cảnh hiện nay, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò then chốt trong việc làm mới các không gian phát triển truyền thống và khai phá các không gian hoàn toàn mớ.

Trước đó, phát biểu khai mạc, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho biết, yêu cầu mở rộng, tổ chức lại và quản trị hiệu quả không gian phát triển đã được Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đặt ra như một nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo thêm dư địa, động lực và năng lực phát triển mới cho đất nước.

PGS.TS Nguyễn Kim Sơn cho rằng, việc đổi mới tư duy về không gian phát triển cần được nhìn nhận theo hướng rộng, linh hoạt và tích hợp, không chỉ giới hạn ở vùng lãnh thổ hay địa giới hành chính mà còn bao gồm không gian kinh tế - xã hội, thể chế, biển, số, dữ liệu, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa và hợp tác quốc tế.

Đồng tình quan điểm này, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng, không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới không nên hiểu theo nghĩa hẹp, tĩnh tại và thuần túy mà cần được phát triển như một hệ sinh thái động, đa tầng, tích hợp, trong đó thể chế, kết cấu hạ tầng, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, văn hóa, dữ liệu, thị trường và hợp tác quốc tế tạo ra động lực tăng trưởng nhằm đạt được kết quả phát triển.

“Không gian của một quốc gia được xác định bởi đường biên nhưng không gian phát triển của một dân tộc được mở rộng bởi tầm nhìn, khả năng tổ chức, năng lực sáng tạo và mức độ kết nối. Theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng và Hội nghị Trung ương 3 vừa qua, cần tiếp cận đồng thời hai nhóm không gian là không gian hiện hữu và không gian tiềm năng”, ông nói.

Trong đó, đối với các không gian hiện hữu như vùng lãnh thổ, liên kết vùng, đô thị, nông thôn, biển, ven biển, cửa khẩu, hành lang kinh tế, không gian văn hóa xã hội, ngành và chuỗi giá trị, yêu cầu tổng thể là phải chuyển từ quy mô hành chính sang quy mô kinh tế, năng lực phát triển mới gắn với tích hợp thực tế mà không còn rào cản chức năng nguồn lực và liên kết.

Các không gian phát triển mới bao gồm không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ, không gian thử nghiệm thể chế, không gian văn hóa tư tưởng, đổi mới sáng tạo, hợp tác quốc tế. Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội, các không gian này có quan hệ phụ thuộc chặt chẽ, trong đó dữ liệu và công nghệ giữ vị trí vai trò kết nối, điều phối. Giá trị mới chủ yếu được tạo ra tại các điểm giao thoa giữa các tầng lớp không gian.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, sự thành bại phụ thuộc vào năng lực nhận diện, kiến tạo và quản trị đồng thời các loại không gian, đặc biệt, các không gian phi vật thể. Để sự phát triển đạt được các mục tiêu đến năm 2030, 2045 như kỳ vọng, vấn đề đặt ra đối với Việt Nam là phải xử lý hiệu quả các không gian truyền thống như không gian hành chính, không gian lãnh thổ, biển đảo, không gian kinh tế vùng… Đồng thời phải làm chủ các không gian phi vật lý như không gian số, không gian mạng, chuỗi cung ứng và dữ liệu, không gian chính trị và không gian quyền lực.

GS.TS Hồ Sĩ Quý Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Biến tầm nhìn thành hành động

Theo PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, giá trị của mỗi không gian phát triển là khả năng kết nối, tổ chức các dòng vận động và chuyển hóa nguồn lực thành năng suất, cơ hội phát triển, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Ông nhấn mạnh, cần chuyển từ tư duy phát triển theo từng địa phương sang tư duy phát triển trong một hệ thống quốc gia thống nhất, có sự phân công, liên kết và bổ trợ lẫn nhau.

“Mỗi địa phương cần xác định rõ chức năng, lợi thế so sánh, sản phẩm chủ lực và vị trí trong các chuỗi giá trị, hành lang kinh tế, mạng lưới đô thị, hệ sinh thái quốc gia, khu vực và toàn cầu”.

Chuyên gia chỉ ra điểm nghẽn trong quy hoạch vùng hiện nay.

Phân tích sâu hơn về tổ chức không gian phát triển quy hoạch vùng, GS.TS Trương Quang Hải và nhóm nghiên cứu cho rằng, quy hoạch vùng là công cụ chiến lược tổ chức không gian phát triển quốc gia và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn. Việt Nam đã có bước tiến thể chế lớn nhưng vẫn còn nghịch lý về điều phối, dữ liệu và thực quyền vùng. Do đó, muốn quy hoạch vùng hiệu quả, cần đồng thời đổi mới tư duy, thể chế, tài chính và hạ tầng dữ liệu

Ở góc nhìn quốc tế, GS Pietro Masina, Tổng biên tập Tạp chí Châu Âu về Nghiên cứu Đông Á, cho rằng không gian phát triển quan trọng nhất của kỷ nguyên mới là không gian trong đó có một xã hội học hỏi. Theo ông, giai đoạn phát triển tiếp theo của Việt Nam cần hội nhập sâu hơn và có sức chuyển hóa mạnh hơn. Mục tiêu quyết định là tích lũy năng lực sản xuất, nhà cung ứng trong nước, công nghệ và thể chế. Ông nhấn mạnh đổi mới đòi hỏi một hệ sinh thái trong đó là một mối quan hệ lành mạnh giữa nhà nước, khu vực tư nhân, giáo dục, đào tạo nghề, các tổ chức nghiên cứu, người lao động và các thiết chế của họ.

“Thành tựu phát triển tiếp theo của Việt Nam sẽ không chỉ được đo bằng số lượng nhà máy mà Việt Nam thu hút hay giá trị xuất khẩu. Nó sẽ được đo bằng năng lực tạo ra công nghệ, phát triển các doanh nghiệp trong nước vững mạnh, tạo ra những con đường học hỏi và thăng tiến có ý nghĩa cho người lao động, và ngày càng định hình các mạng lưới sản xuất mà Việt Nam tham gia. Nhà máy có thể được di dời. Năng lực sản xuất phải được tích lũy”, ông nói.

Các diễn giả trình bày tại hội thảo.

Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã thông qua những nội dung quan trọng về mô hình phát triển Việt Nam, về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa phát triển; về xây dựng và phát triển Việt Nam thành quốc gia biển mạnh; về bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu; về chiến lược an ninh quốc gia và nhiều vấn đề quan trọng khác. Trước đó, Đại hội lần thứ XIV của Đảng đã xác lập tầm nhìn và định hướng chiến lược phát triển đất nước.

Các chuyên gia trong nước và quốc tế chung quan điểm, nhiệm vụ đặt ra là biến tầm nhìn, định hướng thành chương trình hành động từ đó biến các không gian tiềm năng thành động lực tăng trưởng mới.

Đỗ Kiều