Mất cân đối toàn cầu: Nguy cơ cũ trong thế giới mới

Người dân xếp hàng đổ xăng cho phương tiện tại Colombo, Sri Lanka ngày 17/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Kịch bản cũ lặp lại?

Kể từ sau đại dịch COVID-19, thâm hụt tài khoản vãng lai của Mỹ cùng với thặng dư tương ứng từ Trung Quốc, các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ, khu vực sử dụng đồng tiền chung euro (Eurozone) và các nền kinh tế phát triển khác đã không ngừng nới rộng, qua đó đảo ngược xu hướng sụt giảm ổn định trong suốt 10 năm kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.

Theo dữ liệu hiện tại, "cán cân tổng thể" - tổng các giá trị tuyệt đối của tất cả thặng dư tài khoản vãng lai (của các nước như Trung Quốc và các nước xuất khẩu dầu) và tất cả thâm hụt tài khoản vãng lai (của các nước như Mỹ) trên toàn cầu cộng lại - đã chạm ngưỡng gần 4% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu. Đây là một con số cao, báo hiệu những rủi ro tiềm tàng đối với hệ thống tài chính quốc tế.

Trong một bài phân tích gần đây, hai nhà kinh tế của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) là Pierre-Olivier Gourinchas và Christian Mumssen đã nhấn mạnh rằng các tiền lệ lịch sử luôn cho thấy một kết cục rõ ràng: Việc mất cân đối gia tăng có nguy cơ kích hoạt sự đảo chiều đột ngột của các dòng vốn, đe dọa trực tiếp đến sự ổn định kinh tế và tài chính toàn cầu.

Dù chưa có khẳng định chắc chắn về một cuộc khủng hoảng sắp xảy ra, nhưng thế giới đang chứng kiến những điểm tương đồng đáng lo ngại với giai đoạn tiền khủng hoảng năm 2008 - thời điểm mà thâm hụt, thặng dư và dòng vốn xuyên biên giới đều chạm mức kỷ lục. Các chuyên gia đã chỉ ra những yếu tố "lặp lại" bao gồm: Thâm hụt ngân sách của Mỹ duy trì ở mức cao, sức xuất khẩu của Trung Quốc bùng nổ, giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Đặc biệt, mối lo ngại đang đổ dồn vào những điểm thiếu minh bạch của thị trường Mỹ - vào năm 2008 là chứng khoán thế chấp dưới chuẩn, còn hiện nay là tín dụng tư nhân.

Lý thuyết của IMF để giải quyết sự mất cân đối này vẫn rất quen thuộc: Thắt chặt tài khóa ở các nước thâm hụt, thúc đẩy tăng trưởng dựa trên tiêu dùng ở các nước thặng dư và đầu tư nâng cao năng suất ở các khu vực khác.

Tuy nhiên, thực tế đang diễn ra hoàn toàn trái ngược: Tại Mỹ, các khoản thâm hụt tài khóa lớn và nhu cầu nội địa mạnh mẽ tiếp tục thúc đẩy thâm hụt tài khoản vãng lai. Ngược lại, ở Trung Quốc, thặng dư thương mại đạt mức kỷ lục khi nước này đẩy mạnh xuất khẩu để bù đắp cho sự suy yếu của tiêu dùng nội địa sau sự sụp đổ của thị trường bất động sản. Trong khi đó, tại châu Âu, tình trạng đầu tư đình trệ và tăng trưởng năng suất yếu kém đang kìm hãm nền kinh tế.

Chuyên gia Adam Slater tại Oxford Economics nhận định tình trạng này rất khó để thay đổi. Ông dự báo trong những năm tới, thâm hụt tài khoản vãng lai của Mỹ sẽ duy trì quanh mức 3% GDP, thặng dư của Trung Quốc cũng ở mức 3% GDP và thặng dư của Eurozone là 1,5% GDP.

Bế tắc trong giải pháp phối hợp

Tàu chở hàng hóa neo tại cảng Long Beach ở California, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Các nhà hoạch định chính sách có lý do để chưa ưu tiên vấn đề mất cân đối toàn cầu, vốn là một ngòi nổ chậm. Hiện tại, họ có nhiều vấn đề cấp bách hơn như an ninh năng lượng, lạm phát, chiến tranh thương mại và những thách thức từ trí tuệ nhân tạo.

Kinh tế thế giới vừa trải qua một năm đầy sóng gió với hàng loạt cú sốc, phần lớn bắt nguồn từ các chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump: áp đặt thuế quan và làm rạn nứt quan hệ Mỹ - châu Âu, đặt dấu hỏi về sự độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed), và cuộc chiến tại Iran.

Dù lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần do ông Trump công bố đã giúp giá dầu giảm xuống dưới 100 USD, mang lại chút "không gian thở" cho thị trường, nhưng triển vọng dài hạn vẫn u ám. Ông Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đánh giá cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay nghiêm trọng hơn cả các cú sốc năm 1973, 1979 và 2022 cộng lại.

Một giải pháp lý tưởng cho sự mất cân đối toàn cầu đòi hỏi sự hợp tác quốc tế chặt chẽ. Trong quá khứ, thế giới từng có những giải pháp phối hợp thành công để giải quyết tình trạng mất cân đối này, tiêu biểu là Hiệp ước Louvre năm 1987 nhằm ổn định đồng USD.

Nhưng hiện tại, chủ nghĩa đa phương dường như đã lỗi thời. Với thâm hụt ngân sách của Mỹ đang ở mức khoảng 6% GDP và chính quyền hiện tại không có ý định cắt giảm, Mỹ có xu hướng đẩy trách nhiệm sang các nước thặng dư. Mỹ có thể sẽ gây áp lực buộc Đức, Trung Quốc và các nước châu Á phải tự điều chỉnh thặng dư. Tuy nhiên, khả năng này rất thấp khi Trung Quốc vẫn gắn bó chặt chẽ với mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu.

Sự rạn nứt trong quan hệ quốc tế, ngay cả giữa các đồng minh G7, khiến việc hình dung ra một phản ứng chính sách phối hợp - như giảm thâm hụt tại Mỹ kết hợp với mở rộng tài khóa tại các nước thặng dư hay can thiệp tỷ giá - trở nên bất khả thi.

Lịch sử đã cho thấy sự điều chỉnh mất cân đối thường diễn ra theo hai cách: Hoặc là sự phối hợp có kế hoạch như năm 1987, hoặc là sự đổ vỡ như năm 2008. Với sự mất cân đối đang ở mức cao lịch sử như hiện nay, việc thiếu vắng một giải pháp chung đang đặt nền kinh tế thế giới trước những rủi ro khó lường.

Khánh Ly/TTXVN (Tổng hợp)