Mất cân bằng trong lựa chọn môn thi tốt nghiệp trung học phổ thông

Các môn khoa học xã hội chiếm ưu thế

Qua khảo sát tại các kỳ thi thử, tỉnh Bắc Ninh có khoảng 65-68% học sinh lớp 12 dự kiến đăng ký chọn tổ hợp các môn: Lịch sử, Địa lí trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 2026. Ở chiều ngược lại, Vật lí chỉ còn khoảng 30%, Hóa học 20%. Đáng chú ý nhất là Sinh học - môn khoa học sự sống nền tảng chỉ còn hơn 2%. Các môn mang tính ứng dụng của thời đại như: Tin học, Công nghệ nông nghiệp, Công nghệ công nghiệp cũng có rất ít học sinh đăng ký.

Giờ thực hành của cô và trò Trường Trung học phổ thông Lạng Giang số 1.

Trường Trung học phổ thông Lương Thế Vinh có gần 1,3 nghìn học sinh. Nhà giáo Ưu tú Bùi Thị Kim Thanh, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Mỗi khối chỉ có 2-3 lớp học sinh theo học các môn khoa học tự nhiên, còn có 7-8 lớp là các em học các môn khoa học xã hội. Để thuận tiện cho việc ôn luyện, nhà trường cho học sinh lớp 12 đăng ký dự kiến các môn thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Số lượng học sinh đăng ký các môn Vật lí, Hóa học, Sinh học chiếm tỷ lệ thấp (khoảng 20%). Trong đó, môn Hóa học có 38 em đăng ký, riêng môn Sinh học chỉ có 1 em lựa chọn, còn Tin học, Công nghệ không có thí sinh tham gia.

Đối với các môn học tự chọn, năm học 2025-2026, tỉnh Bắc Ninh có 70% học sinh trung học phổ thông lựa chọn học các môn khoa học xã hội, chỉ có 30% lựa chọn môn khoa học tự nhiên. Đặc biệt, ở các trường trung học phổ thông có điểm đầu vào lớp 10 không cao, tỷ lệ học sinh chọn các môn khoa học tự nhiên rất thấp.

Trong chương trình trung học phổ thông 2018, ngoài các môn học bắt buộc (Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ, Lịch sử, Giáo dục thể chất, Giáo dục quốc phòng và an ninh, Hoạt động trải nghiệm - hướng nghiệp và giáo dục địa phương), ngay khi vào lớp 10, học sinh được lựa chọn học 4 trong 9 môn: Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, Tin học, Âm nhạc, Mĩ thuật.

Đối với các môn học tự chọn, năm học 2025-2026, tỉnh Bắc Ninh có 70% học sinh trung học phổ thông lựa chọn học các môn khoa học xã hội, chỉ có 30% lựa chọn môn khoa học tự nhiên. Đặc biệt, ở các trường trung học phổ thông có điểm đầu vào lớp 10 không cao, tỷ lệ học sinh chọn các môn khoa học tự nhiên rất thấp.

Em Hà Phương Anh, học sinh lớp 12 Trường Trung học phổ thông Chu Văn An chia sẻ: “Em chọn tổ hợp khoa học xã hội để thi tốt nghiệp trung học phổ thông vì dễ đạt điểm cao hơn. Các môn tự nhiên vừa khó, vừa áp lực, nếu không học chắc dễ bị điểm thấp”. Lựa chọn của Phương Anh phản ánh tâm lý chung của nhiều học sinh hiện nay là ưu tiên những môn học phù hợp với năng lực, ít rủi ro.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là do các môn khoa học tự nhiên đòi hỏi nền tảng tư duy logic, khả năng tính toán và quá trình tích lũy kiến thức liền mạch trong thời gian dài. Trong khi, các môn khoa học xã hội dễ học, dễ hiểu hơn, giúp các em đạt ngưỡng điểm “an toàn” để xét tốt nghiệp.

Thực tế, trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hằng năm, phổ điểm trung bình các môn Địa lí, Lịch sử cao hơn các môn Sinh học, Vật lí, Hóa học. Cùng đó, nhiều học sinh “mất gốc” kiến thức của các môn khoa học tự nhiên, trong khi đề thi ngày càng có tính phân hóa cao nên e ngại chọn các môn học này trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông.

Làm cho các môn khoa học tự nhiên hấp dẫn hơn

Xu thế ít lựa chọn học và thi các môn khoa học tự nhiên đặt ra bài toán dài hạn về nguồn nhân lực khoa học công nghệ, đặc biệt là nhu cầu nhân lực ngành công nghệ, trí tuệ nhân tạo, vi mạch đáp ứng yêu cầu cuộc cách mạng 4.0 đang phát triển mạnh mẽ.

Để giải bài toán này, việc dùng các biện pháp vận động học sinh chọn các môn khoa học tự nhiên là điều phi thực tế và đi ngược lại tinh thần giáo dục mở. Thay vào đó, ngành Giáo dục cần thay đổi cách tiếp cận và làm cho các môn khoa học tự nhiên trở nên hấp dẫn, sinh động và gắn liền với thực tiễn hơn.

Giờ học môn Hóa học của thầy và trò Trường Trung học phổ thông Ngô Sĩ Liên.

Nhiều giáo viên cho rằng cần một hệ thống giải pháp đồng bộ: Đổi mới phương pháp dạy học, tăng trải nghiệm, giảm áp lực thi cử, đa dạng hóa hình thức đánh giá học sinh, đẩy mạnh hướng nghiệp, cung cấp thông tin thị trường lao động, chú trọng đầu tư cơ sở vật chất, đặc biệt ở vùng khó khăn, tạo môi trường sáng tạo, khuyến khích học sinh tham gia nghiên cứu khoa học.

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định môn thi thứ ba trong kỳ tuyển sinh vào lớp 10 không được lặp lại quá ba năm liên tiếp được xem là một bước điều chỉnh đáng chú ý. Quy định này nhằm hạn chế tình trạng “học tủ”, học lệch theo dự đoán, buộc học sinh phải duy trì sự đầu tư tương đối đồng đều giữa các môn học, trong đó có các môn khoa học tự nhiên. Nhà trường không nên chỉ dừng ở việc “chạy theo” môn thi mà cần xây dựng kế hoạch dạy học cân bằng, bảo đảm tất cả các môn đều được giảng dạy theo khung chương trình.

Thời gian tới, Sở Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các trường trung học phổ thông sắp xếp, điều chỉnh các tổ hợp môn học từ lớp 10 bảo đảm cân bằng giữa các môn khoa học tự nhiên với các môn khoa học xã hội. Trong quá trình tư vấn, hướng dẫn chọn các môn học, giáo viên phân tích từng yếu tố liên quan đến năng lực, sở thích, nhu cầu nghề nghiệp để các em nghiên cứu kỹ trước khi lựa chọn...

Về lâu dài, phải thiết kế lại việc dạy các môn khoa học tự nhiên trong nhà trường theo hướng chương trình tinh gọn nhưng sâu hơn, chú trọng dạy thực hành, thí nghiệm. Công tác giáo dục hướng nghiệp ở các trường phổ thông cần được đầu tư cả về nội dung, hình thức để học sinh hứng thú lựa chọn theo học những ngành thuộc tổ hợp khoa học tự nhiên.

Giáo dục STEM cần được triển khai mạnh mẽ từ bậc phổ thông, chuyển từ dạy kiến thức sang phát triển năng lực, gắn với thực tiễn, phục vụ nghiên cứu khoa học để từng bước điều chỉnh lại cơ cấu lựa chọn môn học của học sinh, góp phần điều chỉnh sự mất cân đối giữa các lĩnh vực khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.

Bài, ảnh: Minh Thu