Mã Hóa Đằng: Từ chàng trai mê máy tính đến người kiến tạo đế chế Tencent

Tỷ phú Mã Hóa Đằng (Pony Ma), người xây dựng nên đế chế Tencent với những triết lý độc đáo. Ảnh: Zaobao.

Khác với Jack Ma – người luôn xuất hiện đầy tự tin trên sân khấu, hay Lôi Quân – "ngôi sao" truyền thông của Xiaomi, Mã Hóa Đằng gần như là một thái cực đối lập. Ông hiếm khi trả lời phỏng vấn, ít phát biểu trước công chúng và gần như không bao giờ xây dựng hình ảnh cá nhân. Trong mắt đồng nghiệp, ông vẫn là một kỹ sư điềm tĩnh, thích ngồi trong phòng họp hơn là dưới ánh đèn sân khấu.

Nhưng chính con người kín tiếng ấy lại xây dựng nên Tencent – tập đoàn công nghệ có giá trị lớn nhất châu Á trong nhiều năm và là doanh nghiệp đã thay đổi cách hơn 1,4 tỷ người Trung Quốc giao tiếp, thanh toán, giải trí và làm việc.

Nếu Alibaba giúp người Trung Quốc mua sắm trên Internet, thì Tencent giúp họ... sống với Internet; sự kín tiếng ấy lại trở thành nền tảng của một triết lý quản trị khác biệt: để sản phẩm lên tiếng thay cho người sáng lập.

Mã Hóa Đằng thời tuổi học trò. Ảnh: Baidu.

Từ cậu bé mê điện tử đến kỹ sư phần mềm

Mã Hóa Đằng (Pony Ma, 马化腾) sinh năm 1971 tại tỉnh Hải Nam. Khi người cha chuyển công tác đến Thâm Quyến – đặc khu kinh tế mới nổi của Trung Quốc – gia đình ông cũng chuyển theo. Đây là bước ngoặt quan trọng, bởi Thâm Quyến sau này trở thành cái nôi của ngành công nghệ Trung Quốc.

Ngay từ nhỏ, Mã Hóa Đằng đã say mê các thiết bị điện tử. Ông thích tháo rời radio, lắp ráp linh kiện và tự mày mò cách máy tính hoạt động. Sau khi tốt nghiệp ngành khoa học máy tính tại Đại học Thâm Quyến năm 1993, ông gia nhập một công ty viễn thông với vai trò kỹ sư phát triển phần mềm.

Trong một cuộc phỏng vấn với Nhân Dân Nhật Báo, Mã Hóa Đằng từng tiết lộ rằng sau khi ra trường, ông từng cân nhắc mở cửa hàng bán và lắp ráp máy tính ở khu Hoa Cường Bắc – trung tâm điện tử nổi tiếng của Thâm Quyến. Tuy nhiên, sau khi tính toán, ông nhận ra đây là lĩnh vực có lợi nhuận thấp và khó tạo ra giá trị bền vững. Quyết định từ bỏ ý tưởng đó để tích lũy kinh nghiệm trong ngành phần mềm về sau được ông xem là một trong những lựa chọn đúng đắn nhất của tuổi trẻ.

Mã Hóa Đằng thời trẻ: mê thiên văn và đặc biệt máy tính. Ảnh: Xueqiu.

Tencent ra đời từ 500.000 nhân dân tệ và một ý tưởng đơn giản

Năm 1998, Mã Hóa Đằng cùng bốn cộng sự thành lập Tencent với số vốn ban đầu khoảng 500.000 nhân dân tệ. Ý tưởng của họ rất đơn giản: phát triển một phần mềm nhắn tin trực tuyến dựa trên ICQ – một trong những phần mềm nhắn tin trực tuyến đầu tiên và nổi tiếng nhất thế giới khi đó. Sản phẩm đầu tiên được đặt tên là OICQ, sau này đổi thành QQ do bị kiện vì quá giống. Người dùng tăng nhanh ngoài sức tưởng tượng. Chỉ trong thời gian ngắn, QQ đã thu hút hàng chục triệu người sử dụng.

QQ không đơn thuần là công cụ nhắn tin. Nó trở thành danh tính trên Internet, mạng xã hội đầu tiên, cộng đồng game, nơi lưu giữ kết nối bạn bè, không gian giải trí của cả một thế hệ.

Trong khi Yahoo, MSN Messenger hay ICQ dần biến mất trên thế giới, QQ vẫn phát triển mạnh vì Tencent liên tục bổ sung trò chơi, nhạc số, diễn đàn, blog và hàng loạt dịch vụ khác.

Nhưng càng nhiều người dùng, Tencent càng lỗ. Máy chủ phải mở rộng liên tục, băng thông ngày càng tốn kém trong khi gần như không có nguồn thu.

Đó là nghịch lý đầu tiên mà Mã Hóa Đằng phải đối mặt: thành công về người dùng nhưng thất bại về tài chính.

Mã Hóa Đằng khi mới thành lập Tencent năm 1998. Ảnh: Baidu.

Khoảnh khắc định mệnh: Không ai mua QQ

Ít ai biết rằng đế chế Tencent hùng mạnh ngày nay từng đứng trước nguy cơ biến mất chỉ sau hai năm thành lập.

Năm 2000, bong bóng Internet vỡ, Dòng vốn đầu tư mạo hiểm cạn kiệt, tiền mặt của Tencent gần như hết sạch. Trong lúc tuyệt vọng, Mã Hóa Đằng quyết định rao bán QQ.

Mức giá ông đưa ra chỉ khoảng 1 triệu nhân dân tệ. Nhưng thật trớ trêu là… không ai muốn mua. Nhiều công ty khi đó cho rằng phần mềm nhắn tin miễn phí không thể tạo ra lợi nhuận.

Chính thất bại trong thương vụ ấy đã vô tình cứu Tencent. Không bán được công ty, Mã Hóa Đằng buộc phải tìm con đường khác để tồn tại.

Ông xoay sang gọi vốn từ các quỹ đầu tư quốc tế. Những khoản đầu tư từ IDG Capital (Trung Quốc) và PCCW (Pacific Century Cyber Works, tập đoàn viễn thông và công nghệ của con trai tỷ phú Hồng Kông Lý Gia Thành) đã giúp Tencent vượt qua giai đoạn khó khăn nhất.

Đó cũng là lần đầu tiên Mã Hóa Đằng hiểu rằng, trong lĩnh vực công nghệ, điều quý giá nhất không phải doanh thu trước mắt mà là quy mô người dùng và khả năng tạo ra hệ sinh thái trong tương lai.

Mã Hóa Đằng sau khi Tencent lên sàn chứng khoán Hồng Kông thành công năm 2004. Ảnh: Baidu.

WeChat – sản phẩm thay đổi cả xã hội Trung Quốc

Nếu QQ giúp Tencent thành công thì WeChat (Weixin) mới là sản phẩm đưa công ty trở thành đế chế. Mã Hóa Đằng không phát minh ra chat, ông phát minh ra hệ sinh thái xoay quanh việc trò chuyện. Đó là khác biệt rất lớn.

Năm 2011, khi smartphone bắt đầu phổ biến, Tencent đối diện nguy cơ mất thị trường vào tay các ứng dụng di động mới. Mã Hóa Đằng đưa ra một quyết định cực kỳ táo bạo: cho phép một nhóm kỹ sư nhỏ phát triển ứng dụng mới gần như độc lập với bộ máy QQ.

Chỉ vài tháng sau, WeChat ra đời, ban đầu chỉ là ứng dụng nhắn tin, sau đó lần lượt xuất hiện: gọi điện miễn phí, chia sẻ ảnh, moments giống Facebook, tài khoản chính thức, Mini Program, WeChat Pay, gọi xe, đặt lịch khám bệnh, thanh toán hóa đơn, mua vé tàu, đặt đồ ăn, chuyển tiền… Kết quả là điều chưa từng có tiền lệ, một ứng dụng duy nhất trở thành "hệ điều hành của cuộc sống".

Ở Trung Quốc, nhiều người có thể ra khỏi nhà mà không mang ví, chỉ cần điện thoại với WeChat. Ngay cả giấy tờ, dịch vụ công, bệnh viện, trường học và doanh nghiệp cũng tích hợp vào hệ sinh thái này. Nhiều chuyên gia gọi WeChat là "siêu ứng dụng" (super app) thành công nhất thế giới.

Cuộc đời và sự nghiệp của Mã Hóa Đằng gắn liền với logo Chim cánh cụt của Tencent. Ảnh: Sohu.

"Không cần là người đầu tiên"

Nếu Steve Jobs nổi tiếng với việc tạo ra sản phẩm mang tính cách mạng, thì Mã Hóa Đằng lại theo đuổi một triết lý hoàn toàn khác.

Triết lý của ông khá đơn giản: “Không cần là người đầu tiên, chỉ cần trở thành nền tảng mà người dùng không muốn rời đi”. Điều này giải thích vì sao Tencent hiếm khi thắng bằng sự "đột phá", nhưng lại thắng bằng khả năng vận hành và mở rộng hệ sinh thái.

Ông nhiều lần nhấn mạnh: "Đừng quá ám ảnh việc phải là người đầu tiên". Quả thực, rất ít sản phẩm của Tencent mở ra một thị trường mới. QQ không phải ứng dụng nhắn tin đầu tiên; WeChat không phải phần mềm chat đầu tiên; Tencent Video không phải nền tảng video đầu tiên; Tencent Games cũng không phải hãng game đầu tiên.

Nhưng Tencent luôn cực kỳ giỏi ở việc cải thiện trải nghiệm, tích hợp nhiều dịch vụ, giữ chân người dùng, tạo hiệu ứng mạng lưới. Gần như ở mọi lĩnh vực bước vào, Tencent đều có khả năng cải tiến sản phẩm, tối ưu trải nghiệm người dùng và xây dựng hệ sinh thái vượt trội.

Theo Mã Hóa Đằng, đổi mới không chỉ là phát minh. Đổi mới còn là khả năng làm cho một ý tưởng trở nên hữu ích, ổn định và được hàng trăm triệu người chấp nhận.

Mã Hóa Đằng diễn thuyết tại Hội nghị internet thế giới. Ảnh: Baidu.

Lãnh đạo bằng sự khiêm tốn

Khác với hình ảnh CEO quyền lực thường thấy, Mã Hóa Đằng nổi tiếng là người ít nói và không thích áp đặt. Ông từng chia sẻ rằng đổi mới sáng tạo không thể được tạo ra theo mệnh lệnh từ trên xuống.

Thay vì kiểm soát mọi thứ, Tencent trao quyền lớn cho các nhóm sản phẩm. Nhiều dự án được vận hành gần như độc lập, với quyền tự quyết cao. Mô hình này tạo ra sự cạnh tranh nội bộ tích cực và giúp Tencent liên tục cho ra đời các sản phẩm mới mà không phụ thuộc quá nhiều vào chỉ đạo của ban lãnh đạo.

Một câu nói khác của Mã Hóa Đằng cũng thường được nhắc lại: "Tôi không quá tin vào việc vượt lên ở khúc cua. Tôi thích ngước nhìn bầu trời nhưng vẫn phải đứng vững trên mặt đất".

Thông điệp ấy phản ánh rõ triết lý của ông: có khát vọng lớn, nhưng phải xây dựng từng bước bằng năng lực thực sự. Điều này giải thích vì sao Tencent hiếm khi thắng bằng sự "đột phá", nhưng lại thắng bằng khả năng vận hành và mở rộng hệ sinh thái.

Sách viết về Mã Hóa Đằng bán rất chạy trên eBay, Amazon. Ảnh: Sohu.

Một nét rất đặc biệt trong chiến lược của Mã Hóa Đằng là đầu tư. Trong khi nhiều tập đoàn tìm cách đánh bại startup, Tencent thường chọn cách...mua cổ phần của họ.

Danh mục đầu tư của Tencent từng trải dài từ game, thương mại điện tử, giáo dục, fintech đến AI và xe tự lái. Tencent từng là cổ đông lớn của nhiều doanh nghiệp công nghệ hàng đầu như JD.com, Pinduoduo, Meituan, Kuaishou, Epic Games, Riot Games, Supercell và nhiều công ty khởi nghiệp khác.

Chiến lược này giúp Tencent vừa mở rộng ảnh hưởng, vừa tránh được nhiều cuộc chiến "đốt tiền" không cần thiết. Nó cũng phản ánh phong cách của Mã Hóa Đằng: “Hợp tác nếu có thể, cạnh tranh khi cần thiết”.

Đón CEO Apple Tim Cook đến thăm Tencent. Ảnh: Baidu.

Từ Internet tiêu dùng đến AI

Sau khi thống trị mạng xã hội, trò chơi và thanh toán số, Tencent bước vào giai đoạn mới: trí tuệ nhân tạo. Mã Hóa Đằng cho rằng AI sẽ không chỉ là công cụ trò chuyện hay sáng tạo nội dung, mà phải trở thành hạ tầng phục vụ doanh nghiệp và nền kinh tế số.

Tencent hiện đầu tư mạnh vào mô hình ngôn ngữ Hunyuan, dịch vụ điện toán đám mây, AI Agent và các ứng dụng AI tích hợp trong WeChat. Cách tiếp cận này tiếp tục phản ánh phong cách quen thuộc của Mã Hóa Đằng: không cần là người công bố công nghệ đầu tiên, nhưng phải đưa công nghệ vào những sản phẩm có hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ người sử dụng.

Cùng người bạn thân thiết Jack Ma nhận Giải thưởng Tiên phong cải cách. Ảnh: Sohu.

Ba bài học từ Mã Hóa Đằng

Theo các chuyên gia, nhìn lại gần ba thập kỷ Mã Hóa Đằng xây dựng Tencent, có thể rút ra ba bài học lớn.

Thứ nhất, kiên nhẫn còn quan trọng hơn tốc độ. Tencent từng nhiều lần đứng trước bờ vực khó khăn nhưng không từ bỏ.

Thứ hai, người dùng là trung tâm của mọi quyết định. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được vấn đề thực tế.

Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái quan trọng hơn chiến thắng trong từng sản phẩm riêng lẻ. Giá trị lớn nhất của Tencent không nằm ở QQ, WeChat hay trò chơi điện tử, mà ở khả năng kết nối các dịch vụ đó thành một nền tảng thống nhất.

Trong thế giới công nghệ, nơi nhiều nhà sáng lập trở thành biểu tượng truyền thông, Mã Hóa Đằng lại chọn cách đứng phía sau ánh đèn. Ông không nổi tiếng vì những bài diễn thuyết truyền cảm hứng, cũng không thường xuyên tạo ra các tuyên bố gây chú ý.

Thứ ông để lại là đế chế công nghệ Tencent được xây dựng trên tư duy kỹ thuật, sự kiên nhẫn và khả năng thấu hiểu người dùng.

Là doanh nghiệp thành đạt, nhiều năm nằm trong top những người giàu nhất Trung Quốc, Mã Hóa Đằng còn là đại biểu Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc (Quốc hội) Trung Quốc. Ảnh: Baidu.

(Tổng hợp)

Thu Thủy