Lý do thỏa thuận hạt nhân cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium bị 'mắc kẹt'

Thái tử kiêm Thủ tướng Saudi Arabia Mohammed bin Salman (phải) trong cuộc gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington, D.C., năm 2025. Ảnh: SPA/TTXVN

Điều khoản cho phép Riyadh làm giàu uranium cùng việc không áp dụng đầy đủ các tiêu chuẩn giám sát quốc tế đang làm dấy lên lo ngại về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.

Lý do khiến thỏa thuận chưa thể được phê duyệt

Dự thảo thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự giữa Mỹ và Saudi Arabia vẫn đang chờ Tổng thống Donald Trump phê duyệt, dù các cuộc đàm phán song phương đã kết thúc từ tháng 10/2025.

Chính quyền Trump về cơ bản đã đồng ý cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium trong nước mà không yêu cầu nước này áp dụng đầy đủ các cơ chế giám sát quốc tế vốn được thiết kế nhằm ngăn chặn việc phát triển vũ khí hạt nhân.

Nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết cuộc xung đột với Iran là một trong những nguyên nhân khiến Nhà Trắng trì hoãn ký kết. Trước đó, ông Trump từng khẳng định một trong những mục tiêu của chiến dịch quân sự nhằm vào Iran là ngăn Tehran sử dụng uranium đã làm giàu để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Bên cạnh đó, một số nghị sĩ Mỹ cho rằng chính quyền cũng cân nhắc yếu tố chính trị khi lo ngại Quốc hội có thể thông qua nghị quyết phản đối với sự ủng hộ của cả hai đảng, qua đó ngăn thỏa thuận có hiệu lực.

Theo quy định của luật liên bang Mỹ, sau khi Tổng thống ký, các văn kiện phải được chuyển tới Quốc hội để xem xét. Tuy nhiên đến nay, cả thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự theo Điều 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử và thỏa thuận về các biện pháp bảo đảm hạt nhân vẫn chưa được gửi lên Quốc hội.

Nhà Trắng không bình luận trực tiếp về tiến trình ký kết, chỉ dẫn lại tuyên bố hồi tháng 10/2025 của Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright, trong đó xác nhận hai bên đã hoàn tất đàm phán về hợp tác hạt nhân dân sự nhằm đưa công nghệ hạt nhân của Mỹ vào Saudi Arabia, đồng thời khẳng định vẫn cam kết mục tiêu không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Lo ngại mở ra con đường phát triển vũ khí hạt nhân

Giới chuyên gia cho rằng điều khoản cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium có thể tạo ra nền tảng kỹ thuật để nước này tiến gần hơn tới năng lực phát triển vũ khí hạt nhân nếu thiếu các cơ chế giám sát đủ chặt chẽ.

Thái tử Mohammed bin Salman trước đây từng tuyên bố Saudi Arabia sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu bom nguyên tử.

Theo các nguồn tin, dự thảo thỏa thuận có bao gồm một số điều kiện do phía Mỹ đặt ra đối với hoạt động làm giàu uranium, song nội dung cụ thể chưa được công bố. Thỏa thuận Điều 123 cũng chỉ đóng vai trò là khuôn khổ pháp lý để doanh nghiệp hoặc chính phủ Mỹ chuyển giao vật liệu và công nghệ phục vụ chương trình hạt nhân dân sự của Saudi Arabia. Mọi hoạt động chuyển giao sau đó vẫn phải trải qua các quy trình thẩm định riêng.

Trong lĩnh vực hạt nhân, làm giàu uranium và tái chế plutonium là hai con đường chủ yếu để tạo ra vật liệu phân hạch có thể sử dụng chế tạo vũ khí hạt nhân. Phần lớn các quốc gia vận hành nhà máy điện hạt nhân hiện không tự làm giàu uranium mà nhập khẩu nhiên liệu từ các nhà cung cấp như Mỹ hoặc Nga dưới sự giám sát nghiêm ngặt của quốc tế.

Tranh cãi về cơ chế giám sát quốc tế

Một trong những điểm gây tranh cãi lớn nhất là dự thảo không yêu cầu Saudi Arabia tham gia Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) - tiêu chuẩn giám sát được xem là chặt chẽ hơn nhiều so với các thỏa thuận bảo đảm thông thường.

Thay vào đó, cơ chế giám sát chủ yếu sẽ dựa trên thỏa thuận song phương giữa Washington và Riyadh. Báo cáo miễn trừ mà chính quyền Mỹ gửi Quốc hội năm 2025 khẳng định thỏa thuận song phương vẫn bổ sung các biện pháp xác minh đối với những lĩnh vực nhạy cảm như làm giàu uranium, chuyển đổi nhiên liệu, chế tạo nhiên liệu và tái chế, đồng thời cho biết IAEA vẫn sẽ tham gia giám sát chương trình hạt nhân của Saudi Arabia.

Tuy nhiên, khác với Nghị định thư bổ sung, cơ chế này không trao cho IAEA quyền tiếp cận mở rộng để thanh tra các địa điểm chưa được khai báo khi phát sinh nghi ngờ.

Sự khác biệt này khiến nhiều chuyên gia so sánh với thỏa thuận hợp tác hạt nhân giữa Mỹ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ký năm 2009. Khi đó, UAE chấp nhận áp dụng đầy đủ Nghị định thư bổ sung của IAEA và cam kết từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium cũng như tái chế plutonium. Đây được xem là "tiêu chuẩn vàng" trong hợp tác hạt nhân dân sự.

Kelsey Davenport, chuyên gia của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí Mỹ, cho rằng Nghị định thư bổ sung được xây dựng nhằm khắc phục những hạn chế của các cơ chế giám sát truyền thống sau khi thế giới nhận thấy chúng chưa đủ để ngăn chặn các chương trình phát triển vũ khí hạt nhân.

Andrea Stricker, chuyên gia thuộc Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ, nhận định việc cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium ngay trong bối cảnh cộng đồng quốc tế đang tìm cách hạn chế chương trình hạt nhân của Iran sẽ tạo ra tiền lệ không phù hợp. Theo bà, ngay cả khi cơ sở làm giàu uranium do Mỹ kiểm soát, vẫn tồn tại nguy cơ Saudi Arabia tiếp quản trong tương lai hoặc tận dụng đội ngũ kỹ thuật để phát triển các chương trình bí mật.

Ở chiều ngược lại, Giáo sư luật Dan Joyner thuộc Đại học Alabama cho rằng việc thiếu Nghị định thư bổ sung chưa phải là lý do để báo động, bởi hiệu quả của cơ chế giám sát còn phụ thuộc vào các điều khoản chi tiết chưa được công bố. Ông nhận định hợp tác hạt nhân hòa bình với Saudi Arabia vẫn mang lại lợi ích đáng kể cho Mỹ, vừa mở ra thị trường cho ngành công nghiệp hạt nhân trong nước, vừa hạn chế khả năng Riyadh tìm đến Nga hoặc Trung Quốc - những đối tác có thể đưa ra điều kiện hấp dẫn hơn nhưng áp dụng cơ chế giám sát kém chặt chẽ.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo nếu Washington chấp nhận xây dựng các cơ chế giám sát "đo ni đóng giày" cho từng quốc gia thay vì tuân theo tiêu chuẩn của IAEA, điều đó có thể tạo tiền lệ để Nga và Trung Quốc áp dụng cách tiếp cận tương tự trong các thỏa thuận hạt nhân với những nước khác, làm suy yếu hệ thống không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu.

Bảo Hân/Báo Tin tức và Dân tộc