Luật Thủ đô (sửa đổi): Mở không gian thể chế để Hà Nội bứt phá phát triển

Chiều 27/3, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ tổ chức Tọa đàm "Luật Thủ đô (sửa đổi): Động lực thể chế cho Hà Nội bứt phá" với sự tham dự của đại diện lãnh đạo TP Hà Nội, các cơ quan quản lý Nhà nước, cơ quan xây dựng pháp luật và chuyên gia về kiến trúc - quy hoạch.

Đại diện lãnh đạo TP Hà Nội, các cơ quan quản lý Nhà nước, cơ quan xây dựng pháp luật và chuyên gia về kiến trúc - quy hoạch tham gia Tọa đàm. Ảnh: VGP.

Sau hơn 10 năm triển khai Luật Thủ đô, thực tiễn phát triển của Hà Nội cũng như yêu cầu mới của đất nước đang đặt ra đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp lý dành riêng cho Thủ đô. Chính phủ vừa trình Quốc hội dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) với nhiều cơ chế đặc thù, trong đó nhấn mạnh việc phân quyền mạnh mẽ và toàn diện hơn cho Hà Nội.

Hoàn thiện thể chế đặc thù, trao quyền chủ động cho Thủ đô

Theo Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) hướng tới ba mục tiêu lớn. Trước hết là hoàn thiện hệ thống thiết chế đặc thù, vượt trội nhằm bảo đảm cơ chế ổn định lâu dài cho Thủ đô, phù hợp vai trò đô thị đặc biệt và trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời phục vụ tầm nhìn phát triển 100 năm.

Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) Nguyễn Quốc Hoàn. Ảnh: VGP.

Một mục tiêu quan trọng khác là chuyển đổi tư duy quản trị: Hà Nội không chỉ thực thi chính sách mà được trao quyền chủ động thiết kế chính sách ở tầm cao hơn. Điều này giúp Thành phố có đầy đủ công cụ pháp lý để dẫn dắt sự phát triển của vùng Thủ đô và lan tỏa ra cả nước.

Cùng với đó là chủ trương phân quyền triệt để, toàn diện, gắn với trách nhiệm tài chính theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm".

Việc xây dựng Luật lần này được xác định là sự hội tụ của ba yếu tố: chính trị, pháp lý và thực tiễn. Về chính trị, Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới cùng chỉ đạo tạo không gian pháp lý rộng cho Hà Nội là cơ sở quan trọng để thể chế hóa bằng luật. Về thực tiễn, Hà Nội đang đối mặt nhiều điểm nghẽn cần cơ chế pháp lý đủ mạnh để xử lý. Về pháp lý, nhiều cơ chế đặc thù của Luật Thủ đô năm 2024 đã trở thành quy định chung trên cả nước, đòi hỏi Thủ đô phải có các cơ chế mới để tiếp tục tạo lợi thế phát triển.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Phương Thủy. Ảnh: VGP.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Phương Thủy cũng cho rằng, điểm đột phá của dự thảo Luật không nằm ở số lượng nội dung phân quyền mà ở phạm vi và chiều sâu. Hà Nội được trao quyền chủ động trong bốn lĩnh vực then chốt gồm tổ chức bộ máy và nhân sự; xây dựng thể chế, chính sách; quy hoạch và quản lý không gian đô thị; tài chính và đầu tư.

Thành phố có thể linh hoạt hơn trong tổ chức bộ máy, xác định vị trí việc làm và cơ chế cán bộ; được ban hành hoặc thí điểm chính sách khác với quy định hiện hành; chủ động quyết định, điều chỉnh quy hoạch và quản lý không gian đô thị nhiều tầng; đồng thời được giữ lại một phần tăng thu và chủ động hơn trong quyết định các dự án lớn.

Theo bà Nguyễn Phương Thủy, điểm tích cực lớn nhất trong dự thảo Luật sửa đổi lần này đẩy mạnh phân quyền kèm theo là các quy định liên quan đến trách nhiệm. Để phát huy hiệu quả thì phân quyền phải đi kèm với kiểm soát quyền lực và bảo đảm việc thực thi phải rõ ràng. Làm tốt yêu cầu này sẽ tạo sự vững tin cho đại biểu Quốc hội khi bấm nút biểu quyết thông qua Luật cũng như tạo sự an tâm cho các cán bộ của chính Hà Nội khi tổ chức triển khai quyền lực mình được giao.

Mô hình phát triển mới và bài toán nguồn lực cho Hà Nội

Ở góc độ quản lý địa phương, Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trương Việt Dũng đánh giá, dự thảo Luật lần này mang tầm nhìn chiến lược, gắn với quy hoạch tổng thể Thủ đô trong 100 năm và mở ra một mô hình phát triển mới cho Hà Nội.

Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội Trương Việt Dũng. Ảnh: VGP.

Theo ông Trương Việt Dũng, xét dưới góc độ quản trị đô thị, đây là một quy trình tổ chức lại không gian đô thị và phát triển đô thị mới cho thành phố Hà Nội. Do đó, có thể tóm gọn lại ở ba nền tảng chính. Thứ nhất là phân quyền và phân cấp mạnh mẽ với khoảng 191 nhiệm vụ được tăng quyền, nhấn mạnh quyền tự quyết đi kèm trách nhiệm. Đây được xem là thay đổi lớn nhất về quản trị đô thị khi Thành phố có thể chủ động xử lý các vấn đề trong khuôn khổ pháp lý chung và đặc thù.

Thứ hai là công cụ tài chính đô thị, đặc biệt thông qua khai thác không gian đô thị và phát triển mô hình TOD (phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Quy hoạch mới dự kiến mở rộng hệ thống đường sắt đô thị lên khoảng 19 tuyến với gần 900km và vốn khoảng 86 tỷ USD.

"Để thực hiện điều này, chúng ta cần nguồn lực. Luật Thủ đô lần này cho phép chúng ta khai thác từ nguồn TOD. Hiện nay dự kiến trong quy hoạch có 5 TOD quốc gia với khoảng 100 ha mỗi TOD, khoảng 23 TOD cấp vùng khu vực (quy mô khoảng 50 ha) và 134 TOD còn lại. Như vậy tổng số TOD được đánh giá khoảng 5.000ha. Giá trị khai thác TOD này chính là nguồn lực. Có nghĩa là không phải tăng tiền mà là giao cho Hà Nội được quyền huy động nguồn lực và quyết định việc này. Chúng ta không phải vay tiền để làm Metro, mà chính Metro tạo ra nguồn lực để phát triển cho lõi đô thị", ông Dũng cho biết.

Thứ ba theo ông Dũng là thay đổi mô hình tăng trưởng. Lần đầu tiên Hà Nội được trao đồng bộ các thể chế phát triển. Thay vì trước đây chúng ta phát triển dựa trên vốn đầu tư vào lao động, nay chính thức xác lập chuyển sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt để đột phá mô hình phát triển tăng trưởng từ 10% trở lên.

Luật Thủ đô lần này đã trao cho Hà Nội 5 công cụ quan trọng: Tài chính, thể chế, PPP (hợp tác công tư), nguồn lực và đặc biệt là dữ liệu để quyết định. Đây là 5 nền tảng có thể sẽ là đòn bẩy để thực hiện được nguồn lực của Thủ đô Hà Nội trong thời gian tới.

Không gian thử nghiệm chính sách và cơ hội tái cấu trúc đô thị

Chia sẻ tại Tọa đàm, TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định, Hà Nội đang đứng trước cơ hội thể chế lớn chưa từng có để tái cấu trúc đô thị trong dài hạn. Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này có thể coi là "chìa khóa vàng" để tháo gỡ các điểm nghẽn và áp lực tích tụ trong nhiều năm qua. Hà Nội đã và đang gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển hóa các áp lực này thành tiềm năng, thành động lực phát triển, đặc biệt trong tầm nhìn 100 năm.

TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Ảnh: VGP.

Theo ông Phan Đăng Sơn, dự thảo Luật sửa đổi với bảy nhóm nội dung lớn đã khắc phục nhiều điểm nghẽn trước đây, đặc biệt tăng quyền cho HĐND Thành phố trong lựa chọn phương án pháp lý tối ưu khi có chồng chéo luật, quyết định tổ chức bộ máy, tăng mức xử phạt vi phạm và điều chỉnh mức thu dịch vụ thiết yếu phù hợp thực tiễn.

Một điểm mới đáng chú ý là quy định miễn trách nhiệm pháp lý đối với người thực thi công vụ đúng quy trình, không vụ lợi nhưng kết quả chưa đạt kỳ vọng, qua đó tháo gỡ rào cản tâm lý đối với cán bộ khi đổi mới sáng tạo.

Luật cũng mở hướng phát triển đô thị đa tầng, đa cực thông qua khả năng hình thành các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt và phát triển các cực tăng trưởng mới. Quy hoạch Thủ đô được tích hợp giữa quy hoạch tỉnh và quy hoạch đô thị, giúp tránh tình trạng chồng chéo và tạo mục tiêu phát triển thống nhất.

Các chuyên gia đều cho rằng nhiều vấn đề đô thị như ùn tắc, ô nhiễm hay ngập úng thực chất bắt nguồn từ hạn chế thể chế. Vì vậy, phân quyền thực chất, quy hoạch dài hạn, sử dụng đất hiệu quả và nâng cao năng lực quản trị là điều kiện then chốt để Luật phát huy hiệu quả.

Một điểm đáng chú ý của dự thảo Luật là trao quyền cho Hà Nội thí điểm các cơ chế, chính sách mới, thậm chí khác với một số quy định hiện hành trong hệ thống pháp luật. Theo bà Nguyễn Phương Thủy, đây là một điểm rất tiến bộ trong lần sửa đổi Luật lần này, thể hiện tư duy rất mới trong xây dựng và hoàn thiện thể chế. Về bản chất, đây là một cách tiếp cận rất hiện đại trong việc xây dựng chính sách, cho phép thử nghiệm giải pháp một cách có kiểm soát để có thể đánh giá về mặt thực tiễn nhằm rút kinh nghiệm rồi tiến hành hoàn thiện dần dần, thay vì phải chờ ban hành đầy đủ các pháp luật và thực hiện đồng loạt luôn.

Hà Nội được đánh giá có nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai cơ chế này nhờ đội ngũ cán bộ ngày càng chuyên nghiệp, sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan Trung ương và sự quan tâm thường xuyên của xã hội. Tuy vậy, để bảo đảm hiệu quả, dự thảo Luật cần thiết kế rõ phạm vi thí điểm, tiêu chí đánh giá, cơ chế kiểm soát và theo dõi tác động chính sách.

Linh Đan