Chuyên mục: Kinh tế

Luật Đô thị đặc biệt: Chìa khóa khơi thông điểm nghẽn liên kết vùng

1 ngày trước

Luật Đô thị đặc biệt mang sứ mệnh bứt phá cho TP.HCM, trong đó khơi thông rào cản liên kết vùng chính là một nhiệm vụ cốt lõi.

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng bứt phá cho TP.HCM. Song, rào cản liên kết vùng, logistics manh mún đang khiến doanh nghiệp gánh chi phí khổng lồ.

Nhận định về vấn đề này, Chuyên gia kinh tế - Tiến sĩ Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME) khẳng định: “Đây không chỉ là cơ chế cho một địa phương, mà là cơ hội vàng định hình lại không gian liên vùng thực chất, biến chủ trương vĩ mô thành quyền lợi thiết thực trên thương trường”.

Cần thống nhất cơ chế, thẩm quyền điều phối liên vùng

- Thưa ông, cộng đồng doanh nghiệp vùng Đông Nam Bộ đang phải gánh chi phí logistics khổng lồ do hạ tầng giao thông bị chia cắt bởi ranh giới hành chính. Từ thực tiễn, đâu là điểm nghẽn pháp lý cốt lõi và Luật Đô thị đặc biệt cần quy định cơ chế tháo gỡ ra sao để khơi thông?

+ Tiến sĩ Tô Hoài Nam: Điểm nghẽn lớn nhất, theo tôi quan sát nhiều năm qua, không chỉ nằm ở việc chúng ta thiếu một đại lộ, thiếu một con đường kết nối hay thiếu những cây cầu bắc qua sông. Câu chuyện cốt lõi ở đây là sự thiếu hụt đáng quan ngại một cơ chế điều phối thống nhất giữa quy hoạch giao thông, hệ thống cảng biển, kho bãi, cửa khẩu, khu công nghiệp và các trung tâm logistics. Sự rời rạc này tạo ra độ trễ rất lớn trong vận hành kinh tế.

Tiến sĩ Tô Hoài Nam, chuyên gia kinh tế, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME).

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, mỗi điểm nghẽn hạ tầng dù nhỏ nhất đều lập tức chuyển hóa thành chi phí bằng tiền tươi thóc thật: chi phí vận tải tăng vọt, chi phí chờ đợi làm lỡ nhịp giao hàng, chi phí lưu kho bãi phình to và vô số chi phí tuân thủ thủ tục hành chính chéo ngoe giữa các tỉnh thành. Một lô hàng nông sản xuất khẩu nếu kẹt lại một ngày ở cửa ngõ TP có thể làm mất toàn bộ biên độ lợi nhuận của doanh nghiệp.

Do đó, Dự thảo luật cần quy định rõ cơ chế lập, phê duyệt và thực hiện danh mục các dự án hạ tầng liên vùng trọng điểm mang tính bắt buộc.

Phải có một đầu mối chịu trách nhiệm điều phối tối cao; có thời hạn xử lý vướng mắc pháp lý bằng ngày, bằng tháng rõ ràng; và đặc biệt phải có cơ chế giám sát độc lập để dòng chảy hàng hóa được thông suốt. Chúng ta phải chấm dứt tình trạng mỗi địa phương chỉ biết tối ưu trong ranh giới hành chính của mình mà bỏ mặc bức tranh toàn cảnh.

Hệ thống giao thông vành đai cần được ưu tiên đầu tư để khơi thông nhịp độ phát triển vùng. Ảnh: THUẬN VĂN

- Thực tế các hội đồng điều phối vùng thời gian qua vẫn mang nặng tính hình thức, chủ yếu hiệp thương, thiếu thực quyền. Để TP.HCM thực sự làm “nhạc trưởng” dẫn dắt, Luật Đô thị đặc biệt cần chế định những quy phạm pháp lý mạnh mẽ thế nào nhằm chấm dứt triệt để tư duy cục bộ?

+ Đúng là hội đồng vùng lâu nay đang thiếu thực quyền một cách đáng quan ngại vì các quy định hiện hành chủ yếu chỉ dừng lại ở mức độ trao đổi, hội chẩn, khuyến nghị. Hội đồng chưa được giao quyền quyết định ngân sách, quyền phân công nhiệm vụ dứt khoát và chế tài kiểm tra việc thực hiện của từng địa phương.

Để TP.HCM thực sự phát huy vai trò đầu tàu, Dự thảo luật cần chế định rõ thẩm quyền điều phối liên vùng đối với các vấn đề có tính lan tỏa cốt tử như giao thông vành đai, mạng lưới logistics, xử lý môi trường, đào tạo cung ứng lao động, dữ liệu chuyển đổi số và xúc tiến đầu tư quốc tế.

Mạng lưới hạ tầng giao thông đồng bộ chính là bệ phóng vững chắc đưa kinh tế vùng cất cánh. ẢNH: THUẬN VĂN

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng: quyền điều phối không nên và không được phép hiểu là quyền áp đặt mệnh lệnh hành chính khiên cưỡng. Đó phải là quyền tổ chức thực thi được xác định trên cơ sở khoa học đo lường được, phù hợp với từng đặc điểm, lợi thế của mỗi địa phương. Nó phải đi kèm với sự ràng buộc trách nhiệm pháp lý chặt chẽ, bảo đảm tối đa lợi ích chung của cả Vùng kinh tế nhưng vẫn phải tôn trọng và phát huy lợi thế hợp pháp, đặc thù của từng tỉnh bạn.

Đầu tư vượt ranh giới đòi hỏi minh bạch

- Nút thắt lớn nhất của liên kết vùng là ngân sách địa phương này không được đầu tư hạ tầng trên đất địa phương khác. Nếu dự thảo luật cho phép rót vốn vượt ranh giới, thì bài toán tỷ lệ góp, trách nhiệm vận hành cần được quy định chi tiết ra sao để minh bạch, khả thi?

+ Nút thắt này đã trói buộc chúng ta quá lâu. Nếu Luật Đô thị đặc biệt dũng cảm cho phép đầu tư vượt địa giới hành chính, thì ngay lập tức cần luật hóa ba nguyên tắc nền tảng: thứ nhất, vốn đi theo lợi ích vùng; thứ hai, trách nhiệm đi theo thẩm quyền được giao; và thứ ba, vận hành đi theo tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất.

Cụ thể, một dự án vành đai hay tuyến metro mang lại lợi ích kinh tế cho nhiều địa phương thì phải được phép dùng ngân sách của nhiều địa phương phối hợp lại, cộng hưởng cùng vốn trung ương, vốn đầu tư tư nhân (PPP) và các nguồn tín dụng hợp pháp khác để cùng đầu tư.

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ phát huy tối đa vai trò nhạc trưởng dẫn dắt toàn vùng cất cánh. ẢNH: THUẬN VĂN

Tỷ lệ cơ cấu kinh phí hay phần vốn góp, quyền quản lý khai thác sau đầu tư, nghĩa vụ bảo trì duy tu, phân chia rủi ro tài chính và cơ chế kiểm toán nhà nước phải được xác định rành mạch ngay từ khi phê duyệt quyết định chủ trương đầu tư ban đầu.

Có như vậy mới tạo ra sự minh bạch tuyệt đối, tránh tình trạng địa phương bỏ tiền góp vốn nhưng không có tiếng nói trong quản trị, hoặc ngược lại, địa phương ung dung hưởng lợi từ hạ tầng đi qua nhưng lại thoái thác việc chia sẻ trách nhiệm tài chính.

Chia sẻ lợi ích giúp liên kết bền vững

- Bản chất liên kết vùng không chỉ san sẻ trách nhiệm mà cốt lõi là phân chia lợi ích. Khi logistics đồng bộ, nguồn thu ngân sách sẽ dịch chuyển. Vậy cần thiết kế cơ chế pháp lý nào trong dự thảo để điều tiết, chia lại miếng bánh này thật công bằng, không triệt tiêu lợi thế tỉnh bạn?

+ Liên kết vùng muốn đi đường dài và bền vững thì bắt buộc phải xử lý bằng được bài toán chia sẻ lợi ích. Đây là quy luật kinh tế thị trường. Khi hạ tầng xuyên suốt liền mạch, doanh thu bán lẻ, giá trị thặng dư đất đai, dịch vụ cung ứng, nguồn thu từ cảng, kho bãi và đặc biệt là nguồn thu ngân sách từ thuế doanh nghiệp có thể dịch chuyển tự do từ địa phương này sang địa phương khác.

Vì vậy, Dự thảo luật cần có cơ chế phân chia lợi ích một cách định lượng theo tỷ lệ đóng góp thực tế và mức độ hưởng lợi đo lường được, chứ không chỉ thu thuế theo nơi đặt trụ sở hay nơi phát sinh nguồn thu cuối cùng như hiện nay.

Cụ thể, chúng ta hoàn toàn có thể thiết kế một định chế tài chính mới như "Quỹ phát triển hạ tầng vùng", thiết lập cơ chế hoàn trả một phần nguồn thu ngân sách tăng thêm từ các cực tăng trưởng, hoặc tạo lập cơ chế điều tiết lại tài chính cho những địa phương phải hy sinh quỹ đất nông nghiệp, chịu tác động nặng nề về môi trường, hay gánh vác áp lực tái định cư cho toàn vùng.

Đây chính là cách hành xử công bằng về mặt thể chế, giúp các tỉnh cùng nắm tay nhau tiến lên mà không làm triệt tiêu động lực cạnh tranh thu hút đầu tư của bất kỳ địa phương nào.

Phân chia công bằng lợi ích và trách nhiệm tài chính là nền tảng cho liên kết vùng bền vững. Ảnh: THUẬN VĂN

- Đứng ở vai trò đại diện bảo vệ quyền lợi cho cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa, những chủ thể chịu tác động trực tiếp từ chính sách, nếu được hiến kế một điều khoản mang tính cốt tử vào luật để liên kết vùng không chỉ nằm trên giấy, ông sẽ kiến nghị đột phá pháp lý nào?

+ Theo tôi, điều khoản cốt tử, mang tính "chìa khóa" nhất cần được đưa vào dự thảo luật lần này phải được đúc kết ngắn gọn thế này: “Các dự án, chương trình, cơ chế chính sách có tác động liên vùng phải được thiết kế, thẩm định, quyết định, tổ chức thực hiện và giám sát theo nguyên tắc lợi ích vùng, trách nhiệm vùng và chia sẻ chi phí – lợi ích công bằng giữa các địa phương, doanh nghiệp và người dân chịu tác động.”

Nếu chúng ta chốt được điều khoản này và cụ thể hóa nó bằng các nghị định hướng dẫn, liên kết vùng sẽ không bao giờ còn là một khẩu hiệu cất trong ngăn kéo. Nó sẽ đóng vai trò như một màng lọc pháp lý, buộc mọi chính sách vĩ mô khi ban hành phải trả lời rành mạch bốn câu hỏi cốt tử: Ai là người làm? Ai là người trả tiền? Ai là người hưởng lợi? Và ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng?

Đối với cộng đồng hàng trăm ngàn DNNVV và các hộ kinh doanh cá thể, sự sòng phẳng về mặt thể chế này chính là nền tảng vững chắc nhất để họ giảm thiểu các chi phí logistics vô lý, cắt giảm rủi ro về chi phí tuân thủ, tự tin mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng cao năng lực cạnh tranh một cách thực chất trên chính sân nhà.

- Xin cảm ơn ông!