Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân: Cơ sở pháp lý quan trọng bảo vệ quyền riêng tư

Khi người dân cảm thấy dữ liệu cá nhân của họ được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, họ sẽ yên tâm hơn khi tham gia các hoạt động trực tuyến, cung cấp thông tin cho các dịch vụ số. (Nguồn: Internet)

Trước sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, dữ liệu cá nhân đã trở thành một loại tài nguyên đặc biệt gắn liền với quyền con người và quyền công dân. Cùng với những lợi ích to lớn của chuyển đổi số là các nguy cơ gia tăng về xâm phạm đời tư, lạm dụng dữ liệu và tấn công mạng, việc ban hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 là bước đi tất yếu nhằm cụ thể hóa Hiến pháp 2013 và các cam kết quốc tế về quyền con người, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân, bảo vệ quyền con người trên không gian mạng, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và phát triển bền vững của Việt Nam.

Cơ sở pháp lý và thực trạng bảo vệ dữ liệu cá nhân

Hiến pháp năm 2013 khẳng định, mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình và Nhà nước có trách nhiệm đảm bảo an toàn thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Tuy nhiên, trước năm 2025, Việt Nam chưa có một văn bản pháp luật chuyên biệt về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các quy định liên quan còn tản mát trong nhiều văn bản (như Bộ luật Dân sự 2015 về bảo vệ bí mật đời tư, Luật An toàn thông tin mạng 2015, Luật An ninh mạng 2018…), chưa tạo thành một cơ chế pháp lý đầy đủ và hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, Nghị định số 13/2023/NĐ-CP ngày 17/4/2023 về “Bảo vệ dữ liệu cá nhân” ra đời với vai trò là văn bản pháp luật chuyên ngành đầu tiên về lĩnh vực này, đánh dấu một bước phát triển mới trong hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền con người. Trên cơ sở nội dung Nghị định, Quốc hội đã ban hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, cụ thể hóa các nguyên tắc của Hiến pháp 2013 và đáp ứng yêu cầu thực thi các cam kết quốc tế về quyền riêng tư mà Việt Nam tham gia. Qua đó, luật tạo dựng nền tảng pháp lý quan trọng để bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong kỉ nguyên số.

Trước đây, việc mua bán dữ liệu cá nhân diễn ra phổ biến, công khai nhưng nhiều hành vi không bị xử lý kịp thời do thiếu chế tài pháp luật rõ ràng và đủ mạnh. Mặc dù các cơ quan chức năng đã nỗ lực triệt phá nhiều đường dây đánh cắp và mua bán dữ liệu, song công tác xử lý gặp khó khăn vì chưa có luật chuyên biệt điều chỉnh trực tiếp các hành vi này. Giai đoạn 2020-2025, các cơ quan chức năng đã phát hiện, điều tra hàng trăm vụ việc lộ lọt, rao bán thông tin, tài liệu trái phép trên không gian mạng. Tuy nhiên, con số vi phạm thực tế có thể cao hơn nhiều, do nhiều vụ chưa bị phát hiện hoặc không thể xử lý triệt để do chưa có khung pháp lý đầy đủ, rõ ràng.

Bên cạnh đó, nhận thức của người dân và tổ chức về bảo vệ dữ liệu cá nhân còn hạn chế. Nhiều người dùng chưa ý thức bảo vệ thông tin, sẵn sàng cung cấp dữ liệu cá nhân trên mạng xã hội hoặc các dịch vụ trực tuyến mà không lường hết rủi ro. Nhiều doanh nghiệp thu thập thông tin khách hàng nhưng hạ tầng bảo mật yếu, quy trình bảo vệ dữ liệu lỏng lẻo dẫn đến dữ liệu bị đánh cắp hoặc rò rỉ.

Những yếu tố này khiến không gian mạng trở thành môi trường thuận lợi cho các hành vi lừa đảo, tấn công mạng, lợi dụng dữ liệu cá nhân nhằm trục lợi. Thực trạng đáng báo động đó đòi hỏi một khung pháp lý đủ mạnh và đồng bộ để ngăn chặn, xử lý hiệu quả các vi phạm, qua đó bảo vệ quyền riêng tư của người dân.

Đặt con người vào vị trí trung tâm

Dữ liệu ngày càng khẳng định vai trò là một nguồn lực then chốt, yếu tố quyết định tạo nên những đột phá trên mọi lĩnh vực. Sự bùng nổ của các lĩnh vực như thương mại điện tử, dịch vụ tài chính số, y tế số, giáo dục trực tuyến..., đã làm gia tăng khối lượng dữ liệu cá nhân được thu thập và xử lý. Cùng với đó là nguy cơ lộ lọt thông tin nhạy cảm của người dùng ngày càng cao, đe dọa quyền riêng tư và an toàn của từng cá nhân.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 không chỉ xuất phát từ nhu cầu nội tại, mà còn là một điều kiện tiên quyết để Việt Nam thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế, tạo sự tương thích pháp lý với các đối tác trên thế giới. Luật mới chính là bước đi nhằm tiệm cận các chuẩn mực tiên tiến, giúp nâng cao vị thế và độ tin cậy của Việt Nam trong mắt cộng đồng quốc tế về bảo vệ quyền con người.

Khi người dân cảm thấy dữ liệu cá nhân của họ được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, họ sẽ yên tâm hơn khi tham gia các hoạt động trực tuyến, cung cấp thông tin cho các dịch vụ số. Điều này giúp thúc đẩy sự phát triển của kinh tế số, khuyến khích các sáng kiến công nghệ mới ứng dụng dữ liệu một cách hợp pháp và an toàn. Ngược lại, nếu vấn đề lộ lọt dữ liệu không được kiểm soát, người dân mất niềm tin, quá trình chuyển đổi số sẽ bị cản trở do thiếu sự tham gia của người dùng. Do vậy, luật mới có vai trò như một bảo chứng pháp lý để cân bằng giữa phát triển công nghệ và bảo vệ quyền con người. Nó thiết lập các nguyên tắc xử lý dữ liệu minh bạch, an toàn, qua đó bảo vệ quyền riêng tư mà không cản trở dòng chảy dữ liệu phục vụ phát triển. Đây là nền tảng quan trọng cho mục tiêu phát triển bền vững trong kỉ nguyên số: vừa khai thác được giá trị của dữ liệu, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con người.

Có thể thấy rằng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đáp ứng nhu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia về quyền con người trước thách thức của thời đại số, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập, cạnh tranh quốc tế. Đây là bước chuẩn bị cần thiết để Việt Nam tiến vào giai đoạn phát triển mới, nơi dữ liệu thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng nhưng luôn được quản lý trong khuôn khổ pháp luật và đạo đức, vì con người.

Sự ra đời của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền con người. Luật không chỉ thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người trên không gian mạng, mà còn đáp ứng đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Tọa đàm “Bảo vệ dữ liệu cá nhân - quyền và trách nhiệm" ngày 31/12/2025, tại Hà Nội.

Tạo dựng môi trường mạng an toàn, tin cậy và bền vững

Để Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân được thực thi hiệu quả và thực sự đi vào đời sống, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:

Một là, hoàn thiện văn bản hướng dẫn thi hành. Khẩn trương ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân với nội dung rõ ràng, khả thi. Các văn bản này cần quy định chi tiết về danh mục dữ liệu cá nhân, phân loại dữ liệu nhạy cảm, thủ tục xử lý dữ liệu, thẩm quyền thanh tra, xử phạt vi phạm... Đồng thời, rà soát, bổ sung các quy định pháp luật liên quan (như luật chuyên ngành về viễn thông, y tế, tài chính...) để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật về bảo vệ dữ liệu.

Hai là, tăng cường hợp tác quốc tế và học hỏi mô hình thành công. Chủ động hợp tác với các quốc gia và tổ chức quốc tế về bảo mật dữ liệu để trao đổi thông tin, kinh nghiệm thực thi pháp luật. Việt Nam có thể học hỏi từ các mô hình luật tiên tiến như GDPR của Liên minh châu Âu (2016). Việc tham gia các diễn đàn, hiệp hội quốc tế về quyền riêng tư và an ninh mạng sẽ giúp Việt Nam cập nhật các xu hướng, giải pháp mới, đồng thời tranh thủ hỗ trợ kĩ thuật, nguồn lực từ bên ngoài để nâng cao năng lực quốc gia trong lĩnh vực này.

Ba là, ứng dụng công nghệ bảo mật hiện đại. Đầu tư, khuyến khích sử dụng các công nghệ bảo mật tiên tiến nhằm bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các cơ quan, doanh nghiệp cần áp dụng nguyên tắc Privacy by Design (tích hợp tính năng bảo vệ riêng tư ngay từ khâu thiết kế hệ thống). Cụ thể, triển khai mã hóa dữ liệu nhạy cảm cả khi lưu trữ và truyền tải; sử dụng kĩ thuật ẩn danh hóa hoặc bút danh hóa dữ liệu trước khi chia sẻ; triển khai xác thực đa nhân tố cho các hệ thống truy cập thông tin quan trọng; thường xuyên kiểm tra, đánh giá lỗ hổng bảo mật và kịp thời khắc phục. Việc ứng dụng công nghệ hiện đại không chỉ tăng cường an ninh dữ liệu mà còn giúp tuân thủ các yêu cầu kĩ thuật mà luật đề ra.

Bốn là, nâng cao năng lực thực thi pháp luật và phát triển nhân lực chuyên môn. Trang bị cho các cơ quan thực thi pháp luật kiến thức và công cụ cần thiết để xử lý hiệu quả các vụ vi phạm liên quan đến dữ liệu cá nhân. Tăng cường đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ điều tra, kiểm sát, tòa án về tội phạm công nghệ cao, chứng cứ điện tử, bảo vệ quyền riêng tư... Xây dựng một đội ngũ chuyên gia về dữ liệu và an ninh mạng đủ mạnh, bao gồm cả nhân sự trong cơ quan nhà nước và các chuyên gia hợp tác từ doanh nghiệp, viện nghiên cứu. Nhà nước có thể thiết lập các chương trình đào tạo về quản trị dữ liệu, bảo mật thông tin ở bậc đại học và sau đại học để tạo nguồn nhân lực lâu dài. Khi lực lượng thực thi và chuyên gia có trình độ cao, việc phát hiện, xử lý vi phạm sẽ kịp thời, tạo sự răn đe và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Năm là, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội. Thực hiện các chiến dịch truyền thông rộng rãi về Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên không gian mạng. Sử dụng đa dạng kênh thông tin để phổ biến những nội dung cơ bản của luật tới mọi tầng lớp Nhân dân. Đặc biệt chú trọng giáo dục thanh thiếu niên – nhóm thường xuyên sử dụng Internet - về kĩ năng bảo vệ thông tin cá nhân trực tuyến. Có thể lồng ghép nội dung giáo dục về quyền riêng tư và an toàn mạng vào chương trình học hoặc các hoạt động ngoại khóa ở trường học. Bên cạnh đó, khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội, hội nghề nghiệp (như Hiệp hội An toàn thông tin, Hội luật gia...) trong việc tuyên truyền và giám sát thực thi luật. Khi toàn xã hội nâng cao nhận thức và cùng chung tay bảo vệ dữ liệu cá nhân, hiệu quả thực thi luật sẽ được cải thiện rõ rệt, tạo ra môi trường mạng an toàn và nhân văn hơn.

Sự ra đời của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền con người. Luật không chỉ thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người trên không gian mạng, mà còn đáp ứng đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Có thể khẳng định, luật mới sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc để giảm thiểu tình trạng vi phạm dữ liệu cá nhân, xử lý nghiêm các hành vi mua bán, khai thác dữ liệu trái phép, từ đó góp phần bảo vệ tốt hơn quyền riêng tư, danh dự và an toàn của mỗi cá nhân trong xã hội số.

Bên cạnh tác động về mặt quyền con người, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân còn mang lại những lợi ích dài hạn cho sự phát triển của đất nước. Việc thiết lập các tiêu chuẩn cao về bảo vệ dữ liệu sẽ thúc đẩy kinh tế số phát triển lành mạnh khi niềm tin của người dân và doanh nghiệp vào môi trường số được củng cố. Các doanh nghiệp công nghệ, dịch vụ số có khung pháp lý rõ ràng để hoạt động, cạnh tranh bình đẳng, qua đó thu hút đầu tư và hợp tác quốc tế. Đồng thời, Luật cũng khẳng định cam kết tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về quyền con người, nâng cao hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế.

TS. Nguyễn Lưu