Lỗ hổng tuyến phòng ngự khi Mỹ mất 'máy bay mắt thần'

Ảnh cover

Cuộc xung đột giữa liên quân Mỹ-Israel và Iran đã bước sang giai đoạn mới khi các mục tiêu quân sự có giá trị cao của Mỹ bắt đầu trở thành tâm điểm tấn công.

Việc một máy bay cảnh báo sớm và kiểm soát trên không (AWACS) của Mỹ bị phá hủy không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về khả năng duy trì ưu thế công nghệ và kiểm soát chiến trường của Washington.

Giới chuyên gia cảnh báo đây có thể là dấu hiệu cho thấy Tehran đang chuyển sang chiến lược tấn công có chọn lọc, nhằm vào những mắt xích then chốt trong hệ thống tác chiến hiện đại của Mỹ.

Bên cạnh đó, việc Iran tuyên bố lực lượng vũ trang nước này dùng UAV Shahed-136, vốn có chi phí sản xuất rất thấp, để phá hủy máy bay E-3 có giá 540 triệu USD, càng nêu bật sự hiệu quả trong chiến lược chiến tranh bất đối xứng mà Tehran theo đuổi.

"Bộ não chiến trường"

"Máy bay mắt thần" E-3 Sentry, thường được gọi là AWACS, từ lâu đã được xem là một trong những nền tảng quan trọng nhất trong cấu trúc tác chiến của Không quân Mỹ. Với khả năng giám sát không phận rộng lớn và điều phối lực lượng theo thời gian thực, AWACS đóng vai trò như một trung tâm chỉ huy bay trên không.

Hệ thống này được cho là có thể theo dõi tới 600 mục tiêu cùng lúc, bao gồm máy bay, tên lửa, thiết bị bay không người lái và cả mục tiêu mặt đất. Điều này cho phép chỉ huy chiến trường có được bức tranh toàn cảnh về diễn biến tác chiến.

"Đây là một đòn tấn công nghiêm trọng vào năng lực giám sát của Mỹ", cựu Đại tá Không quân Mỹ Cedric Leighton nhận định, đồng thời mạnh rằng AWACS không chỉ thu thập dữ liệu mà còn đóng vai trò điều phối các hoạt động tác chiến.

"Máy bay mắt thần" E-3 Sentry của Mỹ bị hư hại nặng sau đòn tấn công của Iran. Ảnh: AFA.

Thực tế, các kíp điều khiển trên máy bay có thể trực tiếp chỉ huy tiêm kích đánh chặn các mối đe dọa hoặc điều động máy bay tấn công hỗ trợ lực lượng mặt đất. Qua đó, các chiến dịch quân sự trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn.

Một báo cáo của Trung tâm An ninh Mỹ Mới (CNAS) mô tả AWACS là "bộ não điều phối của chiến trường", có khả năng "cung cấp thông tin phân tích tình huống quan trọng và điều phối theo thời gian thực".

Ngoài ra, ưu thế lớn của AWACS nằm ở khả năng phát hiện sớm. Theo cựu sĩ quan Không quân Hoàng gia Australia Peter Layton, radar trên không có thể phát hiện các mục tiêu như UAV sớm hơn tới 85 phút so với radar mặt đất.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các mối đe dọa hiện đại ngày càng đa dạng và khó lường. Việc mất đi một nền tảng như vậy đồng nghĩa với việc giảm đáng kể thời gian phản ứng trước các cuộc tấn công.

Lỗ hổng trong tuyến phòng ngự

Điều khiến giới quan sát lo ngại không chỉ là sự tổn thất máy bay E-3 Sentry, mà còn là cách thức khí tài này bị tiêu diệt. Theo các chuyên gia, AWACS vốn là mục tiêu được bảo vệ nghiêm ngặt, đặc biệt khi đang hoạt động.

"Những biện pháp đặc biệt thường được áp dụng để bảo vệ máy bay này khỏi hỏa lực đối phương", cựu Đại tá Leighton nói. Trong nhiều trường hợp, AWACS được hộ tống bởi tiêm kích và gần như không bao giờ bay vào khu vực nguy hiểm.

Tuy nhiên, việc máy bay bị phá hủy khi đang ở trên mặt đất đã làm dấy lên câu hỏi về công tác bảo vệ căn cứ. Ông Leighton gọi đây là "một lỗ hổng nghiêm trọng trong nỗ lực bảo vệ lực lượng".

Một số chuyên gia còn đặt nghi vấn về khả năng Iran nhận được hỗ trợ tình báo. Cựu Đại tá Leighton cho rằng "nhiều khả năng Nga đã cung cấp tọa độ địa lý và hình ảnh vệ tinh" giúp xác định mục tiêu chính xác.

Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 29/3 tuyên bố "máy bay mắt thần" E3 của Mỹ đã bị tấn công và làm hư hại nặng bằng UAV Shahed-136, loại máy bay không người lái có chi phí chỉ khoảng 20.000 USD.

Truyền thông Iran dẫn lời IRGC nói UAV Shahed-136 không chỉ gây tổn hại E-3 Sentry mà còn cả các phi cơ lân cận.

Dòng UAV Shahed-136 được cho là đã đem đến "cơn ác mộng" cho Mỹ và đồng minh. Ảnh: Reuters.

Ở góc độ chiến lược, các nhà phân tích cho rằng Iran đang theo đuổi một cách tiếp cận mới: tập trung vào các mục tiêu có giá trị cao thay vì tấn công dàn trải.

Kelly Grieco, chuyên gia tại Trung tâm Stimson, viết: "Iran đang nhắm vào các hệ thống radar, máy bay tiếp dầu và AWACS - những yếu tố điều phối chiến trường. Đây chính là một chiến dịch chống kiểm soát không phận".

Chiến lược này cho thấy sự thích ứng linh hoạt của Iran, tận dụng tối đa nguồn lực hạn chế để gây thiệt hại lớn nhất cho đối phương.

Việc tấn công vào các "nút thắt" trong hệ thống tác chiến có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa, làm suy giảm hiệu quả tổng thể của toàn bộ lực lượng.

Nỗi ám ảnh của những tiếng rít trên bầu trời Trung Đông

Dòng UAV Shahed - "tác giả" loại bỏ máy bay E-3 trứ danh của Mỹ - là loại vũ khí mới đang nổi lên như biểu tượng của hình thái chiến tranh hiện đại: chi phí thấp, sử dụng một lần và có thể sản xuất hàng loạt.

Các UAV Shahed do Iran phát triển - với mức giá chỉ khoảng 20.000 đến 50.000 USD mỗi chiếc, sải cánh gần 3 m, tầm hoạt động lên tới 1.600 km và khả năng mang theo khoảng 90 kg thuốc nổ - thường phát ra âm thanh rít đặc trưng khi lao xuống mục tiêu và gây ra thiệt hại nghiêm trọng.

Âm thanh chói tai này đang lan rộng khắp Trung Đông. Trong những tuần đầu của cuộc xung đột, Iran đã triển khai hơn 3.600 UAV mang đầu đạn nổ trên toàn khu vực. Quy mô và tần suất của chiến dịch không chỉ làm thay đổi cục diện chiến trường mà còn bộc lộ những điểm yếu trong hệ thống phòng thủ của Mỹ và các đồng minh.

Khói bốc lên sau một đòn không kích của Iran ở Bahrain. Ảnh: Reuters.

Một số vụ tấn công đáng chú ý đã được ghi nhận: một UAV Shahed đã đánh trúng mái vòm radar gần trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ tại Bahrain; một vụ nổ khác gây thiệt hại nghiêm trọng tại khu dân cư cao cấp ở Dubai; trong khi một nhà máy lọc dầu tại Arab Saudi bị phá hủy và Kuwait cũng báo cáo các cuộc tấn công tương tự nhằm vào hạ tầng năng lượng.

Sức công phá của loại vũ khí rẻ nhưng hiệu quả này đặt ra bài toán hóc búa cho quân đội Mỹ trong bối cảnh cuộc xung đột có dấu hiệu lan rộng và kéo dài, qua đó khiến chiến lược tác chiến bất đối xứng của Iran càng phát huy ưu thế, đặt Washington vào tình thế tổn thất khí tài đáng báo động.

Thách thức dài hạn

Một vấn đề khác mà Mỹ phải đối mặt là tình trạng già hóa của phi đội E-3. Những chiếc máy bay này được đưa vào sử dụng từ năm 1978 và số lượng đã giảm đáng kể theo thời gian.

Hiện nay, Mỹ chỉ còn 17 chiếc E-3, ít hơn cả số lượng oanh tạc cơ B-2. Điều này khiến mỗi tổn thất đều có tác động lớn đến năng lực tổng thể.

Không chỉ vậy, chi phí thay thế cũng là một thách thức. Theo ước tính, mỗi chiếc E-3 có giá trị tương đương khoảng 540 triệu USD theo thời giá hiện nay.

Mặc dù Lầu Năm Góc đang xem xét các phương án thay thế, đến nay vẫn chưa có nền tảng nào được lựa chọn chính thức. Các chương trình phát triển vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm.

Trong khi đó, các hệ thống thay thế như E-2 Hawkeye của Hải quân Mỹ không thể hoàn toàn đảm nhiệm vai trò của E-3 do hạn chế về tầm bay và quy mô hoạt động.

Giới chuyên gia cảnh báo rằng khoảng trống năng lực có thể xuất hiện nếu quá trình chuyển đổi không được thực hiện kịp thời.

Trong bối cảnh xung đột ngày càng phức tạp, việc mất đi một tài sản chiến lược như AWACS không chỉ là tổn thất trước mắt mà còn có thể ảnh hưởng đến cán cân quân sự trong dài hạn.

Đại Hoàng