Liên Hợp Quốc đứng trước bước ngoặt cải tổ

Một cuộc họp của Hội đồng Bảo an tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York (Mỹ). Ảnh: BLOOMBERG

LHQ được thành lập vào năm 1945, khi Hiến chương LHQ được phê chuẩn bởi các thành viên sáng lập sau Thế chiến II. Cấu trúc hiện tại của LHQ duy trì từ thời điểm thế giới chỉ có khoảng 50 quốc gia và dân số 2,5 tỉngười. Sau 80 năm, thế giới đã thay đổi diện mạo hoàn toàn, với 193 quốc gia thành viên LHQ và dân số vượt ngưỡng 8 tỉngười.

Giờ đây, vai trò của LHQ không chỉ là vấn đề điều phối ngoại giao hay cứu trợ nhân đạo đơn lẻ, mà còn là nền tảng của trật tự quốc tế hiện đại, nơi các quốc gia cùng xây dựng luật lệ chung, quản lý xung đột và thúc đẩy hợp tác toàn cầu.

Trước những biến động toàn cầu, LHQ đang đứng trước áp lực phải tự làm mới để tiếp tục giữ vai trò trung tâm. Theo báo cáo năm 2025, Hội đồng Bảo an (HĐBA) LHQ còn tồn tại một số hạn chế như khả năng phản ứng hiệu quả trước các cuộc khủng hoảng an ninh nghiêm trọng. Mặc dù một số nghị quyết đáng chú ý đã được thông qua về vấn đề Gaza và Haiti nhưng việc triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó là những khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề xung đột kéo dài tại Ukraine, Sudan và Myanmar…

Đến năm 2026, HĐBA tiếp tục thúc đẩy nỗ lực giải quyết một loạt vấn đề then chốt, trong đó có tương lai của các hoạt động gìn giữ hòa bình, việc thực thi các nghị quyết về Gaza và Haiti, cũng như tác động của khủng hoảng tài chính của LHQ. Những vấn đề này, cùng với các yếu tố tồn tại khác đang ảnh hưởng lớn đến hòa bình và an ninh quốc tế, cho thấy năm tới sẽ vừa đối mặt với thách thức nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội.

Nhiệm kỳ của Tổng Thư kýLHQ thứ 10 sẽ bắt đầu vào năm 2027, nhấn mạnh đến quá trình cải tổ mang tính bước ngoặt chiến lược. Đầu tiên là cuộc cải tổ HĐBA. 5 thành viên thường trực HĐBA hiện là Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc và Nga.

Do sự khác biệt lợi ích giữa các cường quốc, một trong những thách thức lớn mà LHQ hiện đang đối mặt là quyền phủ quyết của các thành viên thường trực, đôi khi khiến quá trình ra quyết định bị đình trệ làm giảm hiệu quả các cuộc khủng hoảng toàn cầu. Trong khi đó, các quốc gia đang phát triển và các cường quốc mới nổi đang kỳ vọng vào vị trí thường trực để phản ánh đúng thực lực kinh tế và chính trị đương đại.

Bên cạnh đó, đổi mới quy trình tài chính với cơ chế bền vững hơn sẽ giảm bớt sự phụ thuộc vào các nền kinh tế lớn trước áp lực ngân sách. LHQ đang đối mặt với khó khăn về tài chính. Ngân sách thường niên cho năm 2026 đã cắt giảm từ mức dự kiến 3,72 tỉUSD xuống còn 3,45 tỉUSD. Điều này có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực vận hành của các cơ quan chuyên môn.

Ngoài ra, giá trị bình đẳng mà LHQ luôn thúc đẩy trên toàn cầu cũng là mục tiêu tiếp theo trong quá trình cải tổ lần này. Sau 9 nhiệm kỳ liên tiếp do nam giới đảm nhận vị trí đứng đầu, giờ đây mong muốn bầu chọn một phụ nữ lãnh đạo. Đây cũng là nguyện vọng mà LHQ luôn thúc đẩy nỗ lực bình đẳng giới trên toàn cầu trong suốt thời gian qua.

Cũng trong tháng này, danh sách ứng cử viên nhiệm kỳ 2027- 2031 cho ghế Tổng Thư ký LHQ đã bắt đầu lộ diện với những hồ sơ ấn tượng của bốn ứng viên sáng giá. Ứng viên nữ đầu tiên cho ghế Tổng Thư ký LHQ là bà Rebeca Grynspan (70 tuổi), người đang đứng đầu Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển (UNCTAD). Nếu đắc cử, bà sẽ trở thành nữ Tổng Thư ký LHQ đầu tiên. Ứng viên thứ 2 là cựu Tổng thống Senegal Macky Sall (64 tuổi). Ông Macky Sall hứa hẹn sẽ thúc đẩy cải cách theo hướng “quản lý chặt chẽ” nhằm nâng cao phối hợp giữa các cơ quan LHQ và hạn chế tình trạng chồng chéo chức năng.

Trong danh sách này còn có bà Michelle Bachelet (74 tuổi), cựu Tổng thống Chile và cựu Cao ủy Nhân quyền LHQ, với bề dày kinh nghiệm từ chính trường quốc gia đến các diễn đàn quốc tế cao nhất. Và ứng viên nặng ký nhất là Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Grossi (65 tuổi). Nhiều nhà ngoại giao đánh giá ông Grossi là ứng cử viên hàng đầu bởi uy tín trong nhiều hoạt động ngoại giao nhằm giải quyết khủng hoảng quốc tế.

Cuộc đua vào ghế Tổng Thư ký LHQ lần này không đơn thuần là sự thay đổi nhân sự cấp cao, mà còn là phép thử đối với tương lai của chủ nghĩa đa phương. Theo quy định, các ứng viên phải được HĐBA giới thiệu và Đại hội đồng thông qua. Người được lựa chọn được kỳ vọng sẽ tiếp tục sứ mệnh cải tổ LHQ, thúc đẩy tổ chức thích ứng linh hoạt hơn với những biến động toàn cầu, nâng cao hiệu quả hoạt động, củng cố tính minh bạch và vai trò trung tâm trong việc duy trì hòa bình, an ninh và phát triển bền vững trên thế giới.

HỒNG NHUNG