Lễ hội nơi đầu nguồn Đà Giang

Thầy cúng sắp mâm lễ và ngô là biểu tượng chính trong lễ hội. Ảnh: Minh Hà

Thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến, người Cống không thuộc nhóm cư dân bản địa của núi rừng Tây Bắc mà thiên di từ Lào sang đất Việt từ khá lâu, sống chủ yếu bằng hái lượm và làm nương rẫy. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Cống ở Việt Nam có 2.029 người, cư trú tập trung tại các tỉnh: Lai Châu (1.134 người, chiếm 55,9%) và Điện Biên (871 người, chiếm 42,9%). Tại Lai Châu, bà con sống chủ yếu ở vùng bình địa phía Tây sông Đà và gần với các thị trấn, thị tứ nên điều kiện sống tương đối ổn định. Riêng tại Điện Biên, cộng đồng này lại là chủ nhân của những bản vùng sâu, đặc biệt khó khăn dọc tuyến biên giới Việt-Lào nằm cách xa trung tâm.

Người Cống dù dân số ít, nhưng có tới 13 dòng họ. Mỗi dòng họ có người đứng đầu với chức năng trưởng họ, chủ trì các công việc liên quan tới đời sống tinh thần. Đặc biệt là họ Lý, dòng họ duy nhất được làm chủ lễ “thủ tỷ” cúng rừng cấm vào tháng 3 hằng năm cho người Cống. Khi chúng tôi đến bản Khao đã là cuối tháng 5 âm lịch, sông Đà đang mùa nước cạn, các bản Cống ở Mường Tè rộn ràng điệu múa Hội mùa trong những ngày Tết Bắp Ngô, còn có tên gọi khác là Tết “Mùa mưa”. Từng nhà thay nhau mời gọi cả bản về nhà mình chung vui, mừng mùa ngô đã được thu hoạch xong với những đồ lễ chính được chế biến từ ngô dâng lên thần linh trên trời và tổ tiên, cầu mong cho nương ngô lên xanh tươi, chăn nuôi tốt, mọi người có sức khỏe để con cháu hằng năm lại cúng Tết Bắp Ngô năm sau to hơn năm trước.

Ông Lý Văn So, một thầy cúng ở Mường Tè cho biết: “Theo cách tính của người Cống, thì Tết vào khoảng đầu tháng 6 âm lịch, khi mùa mưa và vụ ngô đã vào kỳ thu hoạch. Để đón Tết Bắp Ngô, mỗi nhà phải đã nuôi lợn, gà từ trước nửa năm để cuối năm dâng lễ trình báo tổ tiên”. Ngày Tết, từ sáng sớm, người già trong nhà đeo gùi vào rừng từ sớm, chọn những ống tre bánh tẻ xanh nhất mang về chẻ nan đan giỏ quà để phát lộc cho con trẻ trong nhà. Còn những người khác nhanh chân ra suối lấy nước về làm lễ và tắm gội. Phụ nữ chuẩn bị mâm lễ cúng gồm các món được chế biến từ ngô non vừa thu hoạch như bánh ngô, cơm ngô, ngô luộc, rượu ngô với cách chế biến tinh tế, khéo léo mang ý nghĩa biết ơn sâu sắc đến thần linh, tổ tiên.

Ngoài ra, mâm và những sản vật của núi rừng, con lợn nuôi từ giữa năm được thịt và bày lên mâm gồm thủ, đuôi và chân thể hiện mong ước “đầu xuôi, đuôi lọt". Ở giữa mâm lễ là cỗ lòng được luộc chín, cuộn tròn mang hàm ý trọn vẹn lòng thành của con cháu với tổ tiên. Đặc biệt, mâm lễ còn có 12 con cua đá tượng trưng cho 12 tháng trong năm, bởi bà con quan niệm con cua có công bảo vệ mùa màng. Sáng sớm đầu năm mới, các cháu đến nhà mừng tuổi ông bà, sau đó, ông bà sẽ trao những giỏ quà cho các cháu, rồi mọi người cùng ra đầu bản để chúc tụng, vui chơi.

Bản Khao yên bình như cô gái lặng lẽ gìn giữ những mạch ngầm văn hóa của một dân tộc sống hồn nhiên bên con sông lừng danh thác lũ. Bên ngoài mỗi ngôi nhà, hễ có treo một tấm váy đen là báo hiệu chủ nhà đã đi vắng. Song song với đó, các ta-leo mắt cáo cũng báo hiệu nhà có trẻ sơ sinh và nhà đang kiêng khách để mong trẻ em được mạnh khỏe, hay ăn chóng lớn. Có thể nói, dưới những ngôi nhà mái lá đơn sơ ở bản Khao, bản sắc văn hóa với những luật tục vẫn được cả cộng đồng duy trì và tôn trọng. Bằng mạch ngầm giao kết ấy, cộng đồng người Cống sống giữa thiên nhiên đầy bất trắc như dòng sông Đà, mới thấy mình vững vàng hơn với mối dây liên kết vô hình mà vô cùng bền chặt. Và nền tảng của một dân tộc cũng bắt đầu hình thành từ đó.

Chặng đường thoát nghèo của những người anh em dân tộc Cống đã sắp hoàn thành. Dù còn ít nhiều khó khăn, nhưng người Cống ở vùng biên giới Lai Châu, Điện Biên vẫn lặng lẽ sống đùm bọc, yêu thương nhau và đoàn kết với những dân tộc khác. Đặc biệt, người Cống ở bản Lả Chà, xã Mường Chà, tỉnh Điện Biên là cộng đồng duy nhất còn duy trì được việc tổ chức Tết hoa, được bà con gọi là “Mền loóng phạt ai”. Vào tháng 9 âm lịch hàng năm, khi những bông lúa, bắp ngô đã gọn gàng trong kho, nương rẫy phơi khô chờ ngày xuống đồng năm mới, thì bà con chuẩn bị đón mừng năm mới. Sở dĩ họ đón năm mới vào dịp này là bởi bà con vẫn theo nếp cũ của tổ tiên, theo lịch của người Lào nên một năm chỉ có 10 tháng.

Hoa mào gà được trồng trước cửa mỗi ngôi nhà người Cống ở bản Lả Chà, xã Mường Chà, tỉnh Điện Biên. Ảnh: Minh Hà

Tôn thờ thần tinh và hiếu kính tổ tiên, người Cống quan niệm, bên cạnh sự nỗ lực của bản thân thì sự phù hộ của đời sống tâm linh đã tiếp sức cho họ vượt qua mọi khó khăn, thử thách. Ngày được già làng kiêm thầy cúng của bản chọn là ngày làm lễ cúng, trưởng bản sẽ phát lệnh cấm bản, “nội bất xuất, ngoại bất nhập”. Sáng sớm ngày hôm đó, các gia đình cử người lên nương rẫy hái hoa mào gà để mang về trang trí trên cây tre dựng giữa nhà thầy cúng và kết một vòng hoa tròn đầy treo trên cây sào gác ở chính giữa nhà mình. Màu hoa mào gà đỏ tím hừng lên rất đẹp dưới nắng cuối thu khiến cho cả bản nhỏ bừng bừng sức sống. Tiếp đó, mỗi gia đình sẽ dâng lễ gồm một con gà trống, trọng lượng tùy theo từ 0,5-1kg/con và một chai rượu.

Khi lễ cúng bắt đầu, đội nhạc gióng trống chiêng báo hiệu lễ cúng Tết bắt đầu. Thầy cúng đọc bài khấn bằng tiếng Cống, dịch nghĩa là: "Năm cũ đã qua, năm mới đến, chúng con kính cáo các thần linh, tổ tiên biết chúng con tổ chức Tết hoa, múa xòe để được đi đào củ mài, phát nương". Rồi thầy cúng thay mặt dân bản báo cáo tình hình mùa màng, chăn nuôi, xin thần linh, tổ tiên tiếp tục phù hộ cho năm mới hanh thông, bình an. Phần hội được kế tiếp ngay đó, khi thầy cúng nâng chén rượu chúc mừng dân bản, từ người già đến con trẻ đều tưng bừng trong điệu múa vui, mỗi nhịp múa lại ném ra những hạt thóc giống, ngô giống như lời cầu phúc năm mới vạn vật sẽ sinh sôi nảy nở.

Có thể thấy rằng, cư trú trên địa bàn rộng lớn, là khu vực trọng yếu về an ninh biên giới, sự hiện diện của đồng bào Cống có vai trò rất quan trọng trong giữ vững an ninh và chủ quyền biên giới quốc gia. Nhất là trong giai đoạn hiện nay, các thế lực thù địch dễ lợi dụng tự do tín ngưỡng và sự nghèo đói về vật chất, tinh thần của người dân để lôi kéo, chia rẽ, phá hoại khối đoàn kết, gây mất ổn định chính trị và trật tự an toàn xã hội. Tiếp sức cho đồng bào vượt qua đói nghèo, lạc hậu không chỉ là nghĩa vụ đơn thuần, mà còn thể hiện tinh thần sẻ chia, tương trợ của cả cộng đồng.

Tạm biệt những bản Cống lặng lẽ bên dòng Đà Giang, chúng tôi ra về với những lời nhắn gửi hãy mau trở lại trong ngày Tết Bắp Ngô năm tới đầy thiết tha mong đợi những người Cống hồn hậu, thuần phác. Từng nhịp "Ta-gơ" háo hức, những bước chuyển mình vui tươi; nhựa sống căng tràn trong vũ khúc bên sông mà ai dù thắm duyên ai vẫn thoáng e dè, kín đáo. Tất cả như dòng mạch ngầm dưới đáy xuyên tan ngầm đá mà trên mặt sông, nước chỉ lặng lờ trôi... Dẫu cuộc sống còn nhiều khó khăn, nhưng họ không ngừng hy vọng vào những thế hệ tương lai...

Đặng Tuệ Lâm