Lao động chăm sóc: Bài cuối - Cần sửa luật để ghi nhận đóng góp của phụ nữ

Ảnh minh họa bằng AI

Có nên công nhận lao động chăm sóc trong pháp luật?

Việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới 2006 và Bộ luật Lao động 2019 đang được đặt ra trong chương trình xây dựng pháp luật, nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

Đây không chỉ là một hoạt động mang tính chuyên môn của lập pháp, mà còn là dịp để nhìn lại những vấn đề đã và đang tồn tại trong đời sống nhưng chưa được phản ánh đầy đủ trong chính sách. Trong đó, lao động chăm sóc, vốn diễn ra hằng ngày trong mỗi gia đình, lại là một trong những khoảng trống rõ nét.

Bối cảnh xã hội hiện nay đã thay đổi đáng kể so với thời điểm các đạo luật này được ban hành. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, kéo theo nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, người bệnh ngày càng lớn. Trong khi đó, hệ thống dịch vụ chăm sóc chưa phát triển tương xứng, khiến phần lớn trách nhiệm vẫn đặt lên vai gia đình.

Cùng với đó, cấu trúc gia đình cũng đang thay đổi. Gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, sự hỗ trợ từ các thế hệ trước giảm dần. Áp lực công việc, chi phí sinh hoạt, sự dịch chuyển lao động… khiến việc cân bằng giữa lao động và chăm sóc trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, khi gia đình phát sinh nhu cầu chăm sóc, phụ nữ vẫn là người thường xuyên phải đứng ra đảm nhận vai trò chính. Đây không chỉ là vấn đề mang tính cá nhân hay gia đình, mà đã trở thành một hiện tượng xã hội có tính phổ biến.

Điều đáng chú ý là, dù lao động chăm sóc đang góp phần duy trì đời sống xã hội, nhưng lại chưa được đặt trong khuôn khổ chính sách một cách đầy đủ. Khi một loại lao động không được gọi tên, nó cũng khó có cơ hội được bảo vệ.

Việc sửa luật, vì thế, không chỉ là điều chỉnh quy định hiện hành, mà còn là cơ hội để nhìn nhận lại những dạng thức lao động đang tồn tại nhưng chưa được pháp luật ghi nhận.

Ở góc độ bản chất, lao động chăm sóc không chỉ là trách nhiệm gia đình mà còn là một dạng lao động tạo ra giá trị xã hội. Những công việc như chăm sóc trẻ em, người cao tuổi, người bệnh không chỉ giúp duy trì sự ổn định của gia đình mà còn góp phần tái sản xuất sức lao động, giảm áp lực cho hệ thống an sinh xã hội.

Tuy nhiên, do chưa được định danh trong pháp luật, lao động chăm sóc vẫn đang ở trong "vùng trống" của chính sách. Những người thực hiện công việc này - chủ yếu là phụ nữ - phải đối mặt với nhiều thiệt thòi, từ gián đoạn nghề nghiệp, hạn chế cơ hội phát triển đến thiếu hụt an sinh trong dài hạn.

Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Bùi Thị An, nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIII, cho rằng, một trong những vấn đề lớn hiện nay là chủ trương về bình đẳng giới tuy đúng nhưng việc thực hiện "chưa thực chất", chưa tương xứng với tiềm năng của phụ nữ Việt Nam.

Theo bà An, phụ nữ hiện nay vẫn đang phát triển theo hướng "không tương xứng với tiềm năng", đặc biệt khi càng lên các vị trí cao hơn thì tỷ lệ tham gia càng giảm. Đây không chỉ là câu chuyện về cơ hội, mà còn liên quan trực tiếp đến những rào cản mang tính cấu trúc, trong đó có gánh nặng chăm sóc gia đình. "Chủ trương thì có, nhưng tổ chức thực hiện chưa đạt yêu cầu, chưa đi vào thực chất", bà An nhấn mạnh.

PGS.TS Bùi Thị An, nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIII

Bà An cũng cho rằng, một nguyên nhân sâu xa nằm ở tư duy xã hội. Dù đã có nhiều thay đổi, nhưng cách nhìn nhận về vai trò của phụ nữ trong gia đình vẫn chưa thực sự chuyển biến. "Tư duy phong kiến vẫn còn nặng nề, rất khó thay đổi", bà nhận định.

Chính cách nhìn này khiến lao động chăm sóc tiếp tục bị coi là "việc của phụ nữ", từ đó làm sâu sắc thêm sự bất bình đẳng trong phân công vai trò. Nếu không công nhận lao động chăm sóc trong chính sách, gánh nặng này sẽ tiếp tục duy trì, kéo theo những hệ quả lâu dài. Phụ nữ sẽ tiếp tục bị gián đoạn nghề nghiệp, hạn chế cơ hội phát triển và khó tham gia vào các vị trí có tiếng nói trong xã hội.

Điều này không chỉ là thiệt thòi đối với cá nhân phụ nữ, mà còn là sự lãng phí nguồn lực xã hội. Khi một bộ phận không nhỏ phụ nữ không thể phát huy hết năng lực, nền kinh tế cũng mất đi một phần động lực phát triển.

Việc công nhận lao động chăm sóc, vì thế, không chỉ mang ý nghĩa về quyền lợi, mà còn là điều kiện để đạt được bình đẳng giới thực chất.

Gợi mở hoàn thiện chính sách

Từ những vấn đề đặt ra, việc sửa đổi các đạo luật liên quan cần được tiếp cận theo hướng toàn diện và thực chất hơn.

Đối với Luật Bình đẳng giới 2006, cần ghi nhận rõ hơn vai trò và giá trị của lao động chăm sóc, không chỉ dừng lại ở nguyên tắc mà phải có cơ chế cụ thể để giảm bất bình đẳng trong phân công trách nhiệm giữa nam và nữ trong gia đình.

Việc ghi nhận này không chỉ có ý nghĩa pháp lý, mà còn góp phần thay đổi nhận thức xã hội, tạo cơ sở để phân chia lại trách nhiệm chăm sóc theo hướng công bằng hơn.

Trong khi đó, Bộ luật Lao động 2019 cần được hoàn thiện theo hướng linh hoạt hơn, tạo điều kiện cho người lao động có thể tạm thời rời công việc để thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, nhưng không bị "đứt gãy" hoàn toàn khỏi thị trường lao động.

Các cơ chế như nghỉ linh hoạt, bảo lưu vị trí việc làm, hỗ trợ đào tạo lại hoặc tạo điều kiện quay trở lại làm việc cần được nghiên cứu cụ thể, phù hợp với thực tiễn.

Theo bà Bùi Thị An, để giải quyết căn cơ vấn đề này, cần "rà soát lại toàn bộ hệ thống chính sách liên quan", thay vì chỉ điều chỉnh cục bộ.

Bà cho rằng, việc rà soát này cần được thực hiện một cách nghiêm túc, đặt trong bối cảnh phát triển mới, từ đó xây dựng các giải pháp phù hợp theo từng giai đoạn.

"Phải xem lại một cách nghiêm túc, vì chủ trương đúng nhưng thực hiện chưa đạt", bà nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cần nhìn nhận rõ những rào cản mang tính xã hội, trong đó có ảnh hưởng của tư duy truyền thống vẫn còn tồn tại.

Trong dài hạn, việc xây dựng các chính sách hỗ trợ người làm công việc chăm sóc, kết hợp với thay đổi nhận thức xã hội, sẽ là điều kiện quan trọng để bảo đảm phụ nữ không bị "ra ngoài hệ thống" việc làm và an sinh.

Sửa luật, vì thế, không chỉ là hoàn thiện quy định, mà còn là cơ hội để nhìn nhận đúng giá trị của những đóng góp thầm lặng, qua đó bảo đảm phụ nữ không bị đứng ngoài các cơ chế bảo vệ của pháp luật trong một xã hội đang hướng tới phát triển bao trùm và công bằng hơn.

Quang Chiến