Làng nghề Sơn Đồng gìn giữ tinh hoa, từng bước vươn ra thế giới

Gìn giữ tinh hoa qua nhiều thế hệ

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng đục, tiếng đẽo vẫn vang lên đều đặn trong những xưởng nghề ở làng Sơn Đồng (Hà Nội). Cách trung tâm Hà Nội khoảng 15km về phía Tây, nơi được biết đến là cái nôi của nghề tạc tượng, sơn son thếp vàng và chế tác đồ thờ truyền thống.

Làng nghề truyền thống Sơn Đồng là một trong những làng nghề cổ có bề dày lịch sử hơn một nghìn năm, nổi tiếng với nghề điêu khắc gỗ, sơn son thếp vàng truyền thống. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, những giá trị tinh hoa của nghề vẫn được các thế hệ sau gìn giữ và phát huy, tạo nên dấu ấn riêng cho Sơn Đồng trên bản đồ làng nghề Việt Nam.

Hiện nay, làng nghề có khoảng 700 hộ dân tham gia sản xuất, với 26 nghệ nhân và hơn 50 thợ giỏi. Đây là lực lượng nòng cốt không chỉ gìn giữ kỹ thuật chế tác truyền thống mà còn truyền dạy nghề cho thế hệ kế cận, góp phần bảo tồn và phát triển nghề thủ công Sơn Đồng trong dòng chảy của đời sống đương đại.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn đã gắn bó với nghề hơn 40 năm. Ảnh: Minh Hương

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn, với hơn 40 năm làm nghề cho biết, sinh năm 1969 trong một gia đình nhiều đời làm nghề tạc tượng, nghệ nhân đã gắn bó với nghề từ khi mới 15 tuổi.

Theo nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn, gia đình ông từ nhiều đời chuyên chế tác tượng Phật, hoành phi, câu đối, cửa võng, ngai thờ, án thư và nhiều hạng mục phục vụ đình, chùa, đền, điện, nhà thờ họ. “Mỗi pho tượng hay mỗi bộ cửa võng không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là kết tinh của nhiều thế hệ gìn giữ nghề gia truyền”, ông Toàn chia sẻ.

Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, công đoạn khó nhất không phải cầm đục hay vận hành máy móc mà là phát dáng và tạo mẫu. Người thợ phải ghi nhớ chính xác hình dáng, tỷ lệ và đặc điểm của từng pho tượng trong các không gian thờ tự như Tam Bảo, Thập Bát La Hán, nhà Tổ hay nhà Mẫu. Chỉ khi nắm vững các chuẩn mực đó mới có thể tạo nên tác phẩm đúng quy cách.

Người thợ làng nghề Sơn Đồng hoàn thiện những công đoạn cuối của trước khi bày bán sản phẩm. Ảnh: Minh Hương

Sau khi hoàn thiện phần mộc từ khâu chọn gỗ, xử lý và tạo hình, sản phẩm tiếp tục trải qua khoảng 10 công đoạn sơn khác nhau như sơn lót, sơn mài, mài nhiều lần rồi mới đến thếp bạc hoặc thếp vàng. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm làm nghề. Dù nghề có nhiều bí quyết riêng, nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn cho rằng: “Kỹ thuật chỉ là một phần. Điều quan trọng hơn là người thợ phải vừa học vừa làm, không ngừng thực hành để nâng cao tay nghề. Chính vì vậy, trong gia đình ông, các con theo nghề đều được truyền dạy từ khi còn nhỏ”

Hiện nay, có hơn một nửa con cháu trong gia đình tiếp tục nối nghiệp, Hiện nay, hơn một nửa con cháu trong gia đình tiếp tục nối nghiệp, duy trì công việc chế tác tại các xưởng nghề và không ngừng học hỏi để nâng cao tay nghề. Mỗi người đảm nhận một công đoạn khác nhau, từ tạo mẫu, chạm khắc, sơn son thếp vàng đến hoàn thiện sản phẩm, góp phần giữ gìn những giá trị của làng nghề truyền thống.

Với ông, việc các thế hệ trẻ vẫn gắn bó với nghề là điều đáng quý, bởi mỗi người theo nghề đều đang góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống mà cha ông đã gây dựng qua nhiều thế hệ. Nhờ tay nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ, gia đình nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn đã tham gia thực hiện nhiều công trình tu bổ đình, chùa và di tích tại Hà Nội cũng như nhiều địa phương khác. Trong đó có các công trình thuộc hệ thống Tứ trấn Thăng Long, đền Bạch Mã cùng nhiều đình, chùa lâu đời.

Mở rộng thị trường, phát triển làng nghề trong xu thế hội nhập

Bên cạnh việc gìn giữ nghề truyền thống, các cơ sở sản xuất ở Sơn Đồng cũng từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ. “Gia đình ông hiện phục vụ nhiều đình, chùa, đền, điện và nhà thờ họ trên cả nước. Các hạng mục được đặt làm theo yêu cầu của từng công trình, từ tượng Phật, hoành phi, câu đối đến cửa võng, ngai thờ và án thư”, ông bày tỏ.

Sản phẩm của làng nghề xuất khẩu đến nhiều thị trường quốc tế như: Mỹ, Canada, Pháp và Đức. Nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn cho biết: “Hiện nay, sản phẩm xuất khẩu chỉ chiếm khoảng 5-10% tổng sản lượng mỗi năm. Phần lớn sản phẩm vẫn phục vụ khách hàng trong nước”. Được biết, việc xuất khẩu phụ thuộc vào tiến độ xây dựng các ngôi chùa ở nước ngoài. Thông thường, sau khi công trình hoàn thiện phần xây dựng, phải mất khoảng hai năm mới bắt đầu đặt tượng Phật và đồ thờ từ Việt Nam. Vì vậy, số lượng đơn hàng mỗi năm không nhiều.

Các cơ sở sản xuất ở Sơn Đồng chủ động đưa sản phẩm lên nền tảng số để từng bước mở rộng thị trường. Ảnh: Minh Hương

Ngoài ra, các cơ sở cũng bắt đầu tiếp cận phương thức bán hàng trực tuyến. Từ đầu năm nay, gia đình nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn cũng bắt đầu đưa các sản phẩm lên các nền tảng trực tuyến. “Vợ tôi mới bắt đầu đăng sản phẩm lên mạng từ đầu năm nay. Nhưng hiện nay khách hàng chủ yếu vẫn là khách quen, người này giới thiệu người kia", ông Toàn chia sẻ.

Đối với nghệ nhân Nguyễn Đức Toàn, mở rộng thị trường là hướng đi cần thiết để nghề truyền thống thích ứng với bối cảnh mới nhưng điều quan trọng nhất vẫn là giữ được chất lượng sản phẩm và những giá trị cốt lõi mà nhiều thế hệ nghệ nhân Sơn Đồng đã dày công vun đắp. Đó cũng là kỳ vọng của nhiều nghệ nhân ở Sơn Đồng, khi những giá trị thủ công truyền thống không những được bảo tồn và gìn giữ mà còn tiếp tục đồng hành cùng đời sống văn hóa tâm linh của người Việt, tiếp tục đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và từng bước chinh phục thị trường quốc tế.

Từ những xưởng nghề truyền thống ở Sơn Đồng, các sản phẩm tạc tượng, sơn son thếp vàng đã từng bước hiện diện tại nhiều thị trường như Mỹ, Canada, Pháp và Đức. Đây là tín hiệu tích cực, mở ra cơ hội để làng nghề quảng bá tinh hoa thủ công Việt và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Nhật Chi - Minh Hương