Làng nghề mộc Thượng Mạo tìm lối đi bền vững giữa nhịp sống số

Giữ gìn giá trị văn hóa làng nghề

Nổi tiếng với câu "Thợ Xốm, cốm Vòng", Thượng Mạo được biết đến với nghề mộc truyền thống lâu đời và chính thức được công nhận làng nghề năm 2009. Ngày nay, Thượng Mạo phát triển mạnh với hàng trăm cơ sở sản xuất, chuyên các loại đồ gỗ mỹ nghệ, gia dụng, góp phần nâng cao đời sống và giữ gìn tinh hoa cha ông. Đặc biệt, làng có nhà thờ tổ nghề, duy trì tế lễ giỗ tổ vào ngày 11/10 âm lịch hàng năm.

Từ những sản phẩm thủ công ban đầu là gỗ, giường, tủ… những người thợ Thượng Mạo đã nâng cao tay nghề và chuyển sang xây dựng đình chùa, miếu mạo, nhà thờ theo kiến trúc cổ xưa.

Nhiều công trình do chính những người thợ "Xốm" Thượng Mạo thiết kế như đình làng Đơ, đình Khương Thượng, đình Đông Lao, đình Văn Phú, đình Khê Tang, đình làng Thượng Mạo… vẫn vẹn nguyên giá trị.

Trong số các sản phẩm thủ công mỹ nghệ thời ấy, Cây quán Tẩy đã trở thành biểu tượng, vật báu của làng mộc. Đây là sản phẩm do chính những người thợ Xốm chế tác và được đưa vào kinh dự thi. Để nhớ về công lao của người thợ "Xốm", dân làng đã đem Cây quán Tẩy thờ tự ở nhà thờ tổ.

Nghệ nhân Đặng Đình Huân bên cây Quán Tẩy được phục dựng tại nhà tổ nghề mộc Thượng Mạo. Ảnh: Hữu Tiệp

Ông Nguyễn Quang Thoại - Trưởng Ban quản lý di tích cụm dân cư Thượng Mạo cho biết: Các sản phẩm sản xuất tại làng nghề mộc Thượng Mạo rất đa dạng, bao gồm: trang trí nhà thờ, bàn tự, trang trí nội thất giường, tủ, bàn, ghế, cầu thang, khuôn cửa, đồ mỹ nghệ chạm, khắc như đồ thờ nhà thờ, đình, chùa, miếu... Một số công trình lớn trong và ngoài nước đều được những nghệ nhân làng nghề điêu khắc.

Tác phẩm của Mộc Thượng Mạo được nhiều người dân ưa chuộng qua từng đường nét sắc sảo, tinh tế, đảm bảo về kỹ thuật, mỹ thuật với nhiều chất liệu như: gỗ Nam Phi; gỗ xoan, mít, gụ, hương, trắc... Điểm khác biệt là sản phẩm gỗ Thượng Mạo làm theo đơn đặt hàng, không có sản phẩm đại trà, làm đến đâu hết đến đó.

Nghệ nhân Nguyễn Khắc Quận giới thiệu bức tranh phù điêu chạm nổi tinh xảo, sản phẩm kết hợp giữa máy cắt chạm CNC và bàn tay khéo léo của nghệ nhân làng mộc Thượng Mạo. Ảnh: Hữu Tiệp

"Không chỉ mang giá trị văn hóa, lịch sử , nghề mộc Thượng Mạo đã nuôi lớn biết bao con người ăn học, đỗ đạt thành tài", ông Thoại tự hào cho biết thêm.

Để làng nghề phát triển bền vững trong xu hướng mới

Không thể phủ nhận, nghề truyền thống đã mang lại những đổi thay rõ nét về kinh tế cho người dân nơi đây. Thế nhưng, cùng với sự khởi sắc ấy, làng mộc Thượng Mạo cũng đang đối diện không ít trăn trở như môi trường bị ảnh hưởng, mặt bằng sản xuất ngày càng chật hẹp. Đáng lo hơn, một bộ phận lớp trẻ lựa chọn rẽ sang những ngành nghề mới, khiến việc giữ lửa nghề Tổ của làng theo đó cũng thưa dần.

Ông Nguyễn Công Sinh, Chủ tịch Hội làng nghề mộc Thượng Mạo, cho biết: Hiện nay, phần lớn các hộ vẫn sản xuất ngay tại nhà nên không gian chật hẹp, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường. Bụi mùn phát tán trực tiếp trong sinh hoạt, cùng với bụi và mùi từ hóa chất sơn ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe người lao động. Đáng lo nhất là công đoạn phun sơn UV cho sản phẩm, tiềm ẩn nhiều tác động tiêu cực nếu không được kiểm soát tốt.

“Chúng tôi mong muốn các cấp chính quyền quan tâm, xem xét bố trí mặt bằng sản xuất tập trung, tạo điều kiện để làng nghề phát triển bài bản, bền vững, đảm bảo hài hòa giữa yếu tố phát triển kinh tế, gắn liền với bảo vệ môi trường. Đây cũng là cách để khơi dậy niềm yêu nghề, giữ chân lớp trẻ tiếp nối nghề Tổ trong bối cảnh công nghệ 4.0 và xu hướng phát triển hiện đại hiện nay”, ông Sinh chia sẻ.

Các nghệ nhân làng mộc Thượng Mạo kiểm tra sản phẩm sắp thành phẩm của mình. Ảnh: Hữu Tiệp

Được biết, để làng nghề phát triển bền vững, cùng với việc đề ra các giải pháp cụ thể, UBND phường Phú Lương đã có văn bản đề nghị các cấp có thẩm quyền sớm có khảo sát quy hoạch đất làng nghề để ổn định sản xuất, tránh ô nhiễm môi trường độc hại hóa chất ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân.

Điểm nhấn của các thế hệ trong xu hướng phát triển mới

Trong xu hướng thời đại công nghệ 4.0 nhiều thế hệ của làng nghề Mộc Thượng Mạo đã áp dụng công nghệ mới như máy cắt điêu khắc CNC từ tạo mẫu cho đến các công đoạn ra sản phẩm thành phẩm đến tay khách hàng nhanh gấp 5 đến 6 lần so với cách làm thủ công trước đây. Người nghệ nhân giờ đây chỉ phải tinh chỉnh công đoạn cuối cùng sản phẩm từ máy cắt, khắc ra làm tăng tiến độ và sự tinh xảo của sản phẩm mộc.

Ông Nguyễn Quang Dô - Nghệ nhân làng nghề mộc Thượng Mạo tâm sự: Tôi là người kế nghiệp của các cụ để lại. Nói về nghề, tôi là người rất tâm huyết, làm theo những kỹ năng cụ để lại. Những gì tinh hoa nhất mình cần giữ và phát huy để ngày càng hoàn thiện hơn, chúng tôi trải nghiệm qua và thấy rằng việc kết hợp bàn tay khéo léo tinh hoa của nghệ nhân phải đưa thêm những công nghệ mới vào sản xuất, tôi thấy công việc sản xuất các sản phẩm mộc hiệu hơn về cả chất lượng và số lượng.

Anh Nguyễn Quang Thanh - Nghệ nhân làng nghề mộc Thượng Mạo, con trai nghệ nhân Nguyễn Quang Dô cho biết: Tôi đại diện cho lớp trẻ làng mộc Thượng Mạo, trong bối cảnh công nghệ và thông tin đang cập nhật phổ biến trên các trang mạng xã hội cùng với sự tiếp nhận của khách hàng đối với các dòng sản phẩm điêu khắc gỗ cũng có nhiều thay đổi. Khách hàng ngày nay yêu cầu những sản phẩm có kỹ thuật và độ hoàn thiện cao hơn. Chính vì thế, lớp trẻ chúng tôi luôn xác định luôn cập nhật những xu hướng và công nghệ mới nhất trên thế giới. Bổ sung kiến thức, không ngừng học hỏi để trau dồi kỹ năng nghề nghiệp. Tinh trải nghiệm mới, mang đến cho khách hàng những sản phẩm điêu khắc gỗ vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa hiện đại và tinh tế. Chúng tôi không ngừng nỗ lực để đáp ứng mọi yêu cầu sâu sắc nhất của khách hàng và đưa thương hiệu mộc Thượng Mạo vươn xa hơn.

Nghệ nhân trẻ Nguyễn Quang Thanh vận hành máy cắt CNC áp dụng cắt, đục, chạm nổi gỗ. Ảnh: Hữu Tiệp

Nghệ nhân Làng nghề mộc Thượng Mạo đục chạm tỉa hoàn thiện sản phẩm sau khi đã được xử lý bằng công nghệ máy CNC. Ảnh: Hữu Tiệp

Làng nghề mộc Thượng Mạo không chỉ là nơi lưu giữ tinh hoa văn hóa, lịch sử mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nghề truyền thống Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc kết hợp hài hòa giữa bàn tay khéo léo của nghệ nhân với công nghệ hiện đại sẽ là chìa khóa để làng nghề tiếp tục phát triển bền vững. Giữ nghề không chỉ là giữ kế sinh nhai, mà còn là giữ hồn dân tộc – một giá trị vô giá cần được trân trọng và phát huy cho mai sau.

Hữu Tiệp - Văn Chiến