Làng nghề - đòn bẩy phát triển du lịch văn hóa Thủ đô

Mỗi năm, các làng nghề mang lại doanh thu hơn 25.000 tỷ đồng, tạo việc làm cho khoảng 800.000 lao động. Những con số này không chỉ phản ánh sức sống bền bỉ của các làng nghề mà còn cho thấy dư địa lớn để phát triển du lịch văn hóa - một trong những trụ cột của công nghiệp văn hóa.

Du khách tham quan làng hương Quảng Phú Cầu, xã Ứng Thiên. Ảnh: PV

Phát triển sản phẩm du lịch đặc thù

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Hà Nội là địa phương sở hữu số lượng làng nghề lớn nhất cả nước, đặc biệt nhiều làng nghề nằm ngay trong không gian đô thị. Đây là lợi thế hiếm có để kết nối di sản với đời sống hiện đại, phát triển các sản phẩm văn hóa phục vụ cộng đồng và du khách.

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17-3-2026 (Chương trình số 08-CTr/TU), xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm, trong đó nhấn mạnh: Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn di sản; tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân; gắn truyền nghề với phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch. Đây được xem là bước cụ thể hóa kịp thời, tạo hành lang chính sách để các làng nghề chuyển mình từ mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình kinh tế văn hóa.

Một điểm đáng chú ý của Chương trình số 08-CTr/TU là định hướng hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù theo tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII, nhiệm kỳ 2025-2030 nhằm khuyến khích xã hội hóa đầu tư, thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước - doanh nghiệp - cộng đồng làng nghề. Điều này mở ra cơ hội để các làng nghề không chỉ “giữ nghề” mà còn “làm giàu từ nghề”.

Thực tiễn triển khai cho thấy, Hà Nội đã đạt được những kết quả bước đầu rõ nét. Tuyến du lịch “Con đường di sản Nam Thăng Long Hà Nội - Điểm về nguồn cội” sau khi đưa vào khai thác từ năm 2024 với điểm đến đình - đền Nội Bình Đà, làng tăm hương Quảng Phú Cầu, làng dệt Phùng Xá đã tạo hiệu ứng tích cực, thu hút đông đảo du khách. Trên nền tảng đó, tuyến “Con đường di sản Nam Thăng Long - Tinh hoa làng nghề Việt” mở ra hành trình xuyên qua các làng nghề trăm tuổi ở Đại Thanh, Hồng Vân, Ngọc Hồi và Chuyên Mỹ gắn với các làng nghề tiêu biểu như: Làng nghề sơn mài Hạ Thái, làng Cựu với kiến trúc Á - Âu độc đáo, làng Ngâu với rượu hoa cúc chi, hay Phúc Am với tín ngưỡng dân gian và nghề thủ công truyền thống… Cùng với đó, các sản phẩm du lịch nông thôn như: “Con đường Đạo học”, “Sắc hoa Tường Phiêu” cũng nhanh chóng trở thành điểm đến “đắt khách”, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch Thủ đô.

Tại làng dệt Phùng Xá, mô hình du lịch trải nghiệm gắn với sản xuất lụa tơ sen của Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Thuận đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Không chỉ thu hút khách tham quan trong và ngoài nước, mô hình này còn tạo việc làm ổn định cho người dân địa phương với thu nhập từ 9 đến 15 triệu đồng/tháng. Sản phẩm lụa tơ sen có giá trị cao, được đánh giá tiềm năng OCOP 5 sao và từng được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao, góp phần nâng tầm thương hiệu làng nghề Việt.

Tương tự, tại làng mây tre đan Phú Vinh, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh - Chủ tịch Hội Mây tre Phú Nghĩa đang nỗ lực đổi mới sản phẩm, đưa kỹ thuật đan truyền thống vào các thiết kế hiện đại như đèn trang trí, phù hợp với xu hướng tiêu dùng. Từ ngày 10 đến ngày 14-4-2026, nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh tham gia sự kiện “Vườn Ánh sáng” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, giới thiệu sản phẩm đèn ứng dụng kỹ thuật đan mắt cáo cổ truyền đang được phục dựng, qua đó giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Không chỉ dừng ở sản xuất, tại xưởng gia đình, nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh còn đón khách đến tham quan, trải nghiệm, từng bước gắn nghề với phát triển du lịch. Ông cho biết, hiện có khoảng 60-70% số hộ trong làng còn làm nghề, song quy mô lao động thu hẹp, mỗi hộ chỉ còn 1 đến 2 người. Trong bối cảnh đó, việc phát triển du lịch làng nghề được xem là hướng đi quan trọng để tăng thu nhập, nhất là vào dịp cuối tuần khi lượng khách tham quan, trải nghiệm và mua sắm gia tăng.

Gỡ “nút thắt” chính sách

Ở góc độ sáng tạo trải nghiệm, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, từng phối hợp cùng Ban Quản lý di tích Làng cổ Đường Lâm tổ chức hoạt động “Đêm làng cổ” cho rằng, trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, việc đưa làng nghề trở thành sản phẩm du lịch là xu hướng tất yếu.

Ở góc độ sáng tạo trải nghiệm, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, từng phối hợp cùng Ban Quản lý di tích Làng cổ Đường Lâm tổ chức hoạt động “Đêm làng cổ” cho rằng, trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, việc đưa làng nghề trở thành sản phẩm du lịch là xu hướng tất yếu.

Từ thực tiễn triển khai, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho biết đang phát triển các hoạt động trải nghiệm sơn mài theo hướng mở, cho phép du khách trực tiếp tham gia các công đoạn vẽ, mài, khảm; đồng thời thiết kế các sản phẩm đơn giản nhưng vẫn giữ tinh thần truyền thống. Song song với đó là xây dựng câu chuyện nghề nhằm gia tăng chiều sâu văn hóa.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Tấn Phát cho rằng, việc phát triển du lịch làng nghề hiện vẫn đối mặt nhiều khó khăn. Về thị trường, làng nghề chưa được định vị rõ là một sản phẩm du lịch, thiếu sự kết nối với các doanh nghiệp lữ hành và hệ sinh thái du lịch. Về tiếp cận du khách, hoạt động truyền thông số còn hạn chế, chưa khai thác hiệu quả các nền tảng mạng xã hội; kỹ năng kể chuyện và xây dựng thương hiệu còn yếu. Bên cạnh đó, hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu mô hình mẫu để nhân rộng, tư duy làm du lịch ở một số nơi còn mang tính tự phát.

Để du lịch làng nghề thực sự trở thành động lực cho công nghiệp văn hóa, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng, cần những chính sách “trúng và đúng” vào các điểm then chốt: Xây dựng mô hình điểm tại các làng nghề tiêu biểu; đào tạo nghệ nhân không chỉ về tay nghề mà cả kỹ năng du lịch, truyền thông, kể chuyện và thiết kế trải nghiệm; tăng cường kết nối với doanh nghiệp lữ hành; đẩy mạnh hỗ trợ truyền thông, xây dựng thương hiệu trên nền tảng số và thị trường quốc tế. Đồng thời, cần có cơ chế tài chính linh hoạt, hỗ trợ vốn, không gian sáng tạo và khuyến khích các mô hình kết hợp giữa nghệ thuật - du lịch - giáo dục.

Vi Giáng