Làm sáng tỏ tầm vóc và giá trị thời đại của di sản Trần Nhân Tông

Ban Chủ trì hội thảo. Ảnh: PV

Mở rộng cách tiếp cận về di sản Trần Nhân Tông

Phát biểu đề dẫn, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và sáng tạo Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Trần Nhân Tông cho biết, hội thảo ghi nhận nhiều cách tiếp cận mới bên cạnh các phương pháp truyền thống như sử học, văn bản học, triết học. Các lý thuyết và công cụ hiện đại như tâm lý học tích cực, tâm lý học lịch sử, nhân văn số, trí tuệ nhân tạo, khoa học về cảm xúc và tỉnh thức, đang được đưa vào nghiên cứu.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Minh Giang, những cách tiếp cận này góp phần mở rộng khung lý thuyết, tạo cơ sở cho bước phát triển mới của nghiên cứu về Trần Nhân Tông.

Điểm chung trong các tham luận là làm rõ tính thời đại của di sản: Không chỉ nghiên cứu để hiểu quá khứ mà còn đặt câu hỏi di sản Trần Nhân Tông có thể đóng góp gì cho việc xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam, quản trị quốc gia, đối ngoại, chủ quyền và sức khỏe tinh thần trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế.

Tham luận về những giá trị đặc sắc của Phật giáo Trúc Lâm, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Kim, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh 3 giá trị đặc sắc của Phật giáo Trúc Lâm: Hòa hợp với thiên nhiên, thuận theo lẽ tự nhiên; nhận thức gắn với hành động; hòa đồng Tam giáo và tín ngưỡng dân gian. Từ đó, khẳng định văn hóa, văn minh Phật giáo là nguồn tài nguyên đa giá trị, chứa đựng nhiều triết lý nhân sinh sâu sắc, có thể tiếp tục phát huy trong đời sống đương đại.

Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thị Mỹ Hạnh, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, với tham luận về “ngoại giao Phật giáo của Trần Nhân Tông”, góp phần mở rộng cách nhìn về lịch sử ngoại giao Đại Việt, đồng thời cho thấy tôn giáo không chỉ là lĩnh vực của đời sống tinh thần mà còn có thể trở thành nguồn lực kiến tạo quan hệ ngoại giao, uy tín và vị thế quốc gia.

Đáng chú ý, Tiến sĩ Nguyễn Nam, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam, Trường Đại học Fulbright Việt Nam đề xuất xây dựng “Trần Nhân Tông Digital Lab” - hạ tầng nghiên cứu số gồm kho văn bản có kiểm chứng, thư mục chú giải liên ngành, bản đồ di sản, đồ thị tri thức và trợ lý AI dựa trên nguồn dữ liệu được kiểm định. Mô hình này hướng tới kết nối nghiên cứu văn bản với không gian di sản, truyền thừa với tiếp nhận, học thuật chuyên sâu với giáo dục công chúng và nghiên cứu trong nước với đối thoại quốc tế.

Theo Ban Tổ chức, hội thảo nhận được 60 tham luận của các nhà sử học, triết học, văn hóa học, tâm lý học, khảo cổ học, nghiên cứu Hán Nôm, các nhà nghiên cứu và chư tôn đức Tăng Ni, nghiên cứu sinh… Tất cả bài nghiên cứu đều nỗ lực làm sáng tỏ tầm vóc và giá trị thời đại của di sản Trần Nhân Tông.

Từ nền móng trong nước đến tầm nhìn quốc tế

Kết luận hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Định hướng hỗ trợ phát triển Viện Trần Nhân Tông nhận định, nếu xét theo ý tưởng thúc đẩy một lĩnh vực “Trần Nhân Tông học” thì công việc mới chỉ bắt đầu.

Theo ông, các công trình nghiên cứu về Trần Nhân Tông thời gian qua còn khá lẻ tẻ, chưa tạo được đột phá. Vì vậy, cần đặt sự nghiệp của Trúc Lâm Thiền phái trong tầm nhìn khu vực và thế giới; đặt giá trị của Phật giáo Việt Nam bên cạnh các thành tựu lớn của Phật giáo Đông Á để nhận diện rõ hơn những nét riêng.

Viện Trần Nhân Tông trao tặng Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp phát triển của Viện” cho các cá nhân tiêu biểu. Ảnh: PV

Nghiên cứu Trần Nhân Tông cũng cần được đặt trong mối quan hệ với dòng tộc và vương triều Trần, từ đó lý giải những giá trị đặc biệt được tạo dựng trong một triều đại vừa có võ công hiển hách, vừa sản sinh những nhân vật có tầm vóc lớn về tư tưởng, văn hóa.

“Để Trần Nhân Tông học phát triển, chúng ta phải làm mới lại tất cả từ tư duy, tầm nhìn cho đến kỹ thuật. Trong giai đoạn mới, không thể không đi theo con đường hiện đại: Số hóa tư liệu, khai thác dữ liệu và áp dụng các phương pháp mới để thay đổi chất lượng nghiên cứu”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng cần xây dựng tinh thần đối thoại học thuật cởi mở, mạnh dạn tiếp cận những vấn đề mới để tạo ra sự thay đổi thực chất cho lĩnh vực nghiên cứu này.

Được thành lập ngày 1-9-2016, Viện Trần Nhân Tông là đơn vị trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, có chức năng nghiên cứu, đào tạo và phát huy các giá trị tư tưởng, văn hóa, tôn giáo dân tộc, với trọng tâm là Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm.

Sau 10 năm, Viện là đơn vị đầu tiên và duy nhất trong hệ thống giáo dục quốc dân xây dựng, triển khai chương trình đào tạo Tiến sĩ Phật học. Đến năm 2026, Viện có 38 nghiên cứu sinh, trong đó 7 người đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ.

Bước vào giai đoạn mới, Viện đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành viện nghiên cứu xuất sắc về Phật học, Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm theo hướng tinh gọn, liên ngành, tự chủ, gắn kết nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao tri thức.

Viện cũng định hướng quốc tế hóa chương trình đào tạo Tiến sĩ Phật học, thu hút học giả và nghiên cứu sinh quốc tế, xây dựng đội ngũ khoa học trẻ; đồng thời phát triển mô hình viện nghiên cứu số. Một nhiệm vụ quan trọng là đẩy nhanh xây dựng trụ sở Viện tại Hòa Lạc và cơ sở thực hành, trải nghiệm văn hóa tại Đông Triều, Quảng Ninh, tạo không gian kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo, di sản và đời sống văn hóa.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại hội thảo. Ảnh: PV

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, đề nghị Viện tiếp tục nâng cao chất lượng học thuật, xây dựng đội ngũ khoa học mạnh, tạo ra các sản phẩm nghiên cứu có tầm ảnh hưởng, gắn nghiên cứu với đời sống và phát huy giá trị tri thức. Cùng với đó đổi mới phương thức quản trị, tăng tính tự chủ, mở rộng hợp tác, huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu, đào tạo và phát triển đội ngũ.

Tại lễ kỷ niệm 10 năm thành lập, Viện Trần Nhân Tông đã trao Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp phát triển của Viện” tặng 5 tập thể và 33 cá nhân.

Điệp Quyên