Làm gì để xây dựng thành công Tòa án điện tử?

Ngày 10-4, Trường ĐH Kinh tế - Luật (UEL), ĐH Quốc gia TP.HCM phối hợp cùng TAND Khu vực 1 - TP.HCM tổ chức Tọa đàm “Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam”.

Tham dự tọa đàm có ông Nguyễn Biên Thùy - Phó Chánh án TAND Tối cao; ông Tống Anh Hào - nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao; ông Lê Thành Dương - nguyên KSV VKSND Tối cao; ông Dương Ngọc Hải - nguyên Trưởng Ban Nội chính Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP.HCM; ông Huỳnh Xuân Long - Chánh án TAND Tỉnh Đồng Tháp; ông Quách Hữu Thái - Phó Chánh án TAND TP.HCM; bà Huỳnh Thị Ngọc Hoa - Phó Viện trưởng VKSND TP.HCM...

PGS-TS Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng UEL phát biểu khai mạc tọa đàm. Ảnh: NGUYỄN CHÍNH

Tòa án điện tử là một hệ sinh thái tư pháp số

Tại tọa đàm, PGS-TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL, cho rằng Tòa án điện tử không chỉ đơn thuần là việc số hóa hồ sơ hay xét xử trực tuyến, mà là một hệ sinh thái tư pháp số được tái thiết kế toàn bộ quy trình tố tụng trên nền tảng công nghệ.

Tòa án điện tử chia làm 3 cấp độ: Cấp độ 1 là số hóa tài liệu; cấp độ 2 là tương tác trực tuyến (nộp đơn, phiên tòa trực tuyến); cấp độ cuối cùng là chuyển đổi toàn diện.

PGS-TS Ngô Hữu Phước cũng nêu ra một số điểm ưu điểm của Tòa án điện tử từ một số quốc gia trên thế giới, từ đó rút ra bài học cho Việt Nam.

PGS-TS Ngô Hữu Phước, Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL, trình bày tham luận tại tọa đàm. Ảnh: NGUYỄN CHÍNH

Cần có hành lang pháp lý cụ thể

Ông Tống Anh Hào, nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao, cho biết chủ trương xây dựng Tòa án điện tử về cơ bản đã có từ lâu. Điều này thấy rõ vào năm 2022 với Nghị quyết 27-NQ/TW. Ông nhấn mạnh AI hay các phần mềm chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế thẩm phán.

Nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao cũng nêu ra một số rào cản hiện nay như sự tương thích với các lĩnh vực khác thực tế chưa đồng bộ. Việc ứng dụng công nghệ thông tin của mỗi cá nhân chưa đồng đều nên việc áp dụng còn nhiều khó khăn. Một rào cản khác đó là sự tiếp cận, ứng dụng công nghệ thông tin của người dân còn hạn chế. Một điểm mấu chốt nữa là kinh phí và phần mềm hỗ trợ.

Ông Quách Hữu Thái, Phó Chánh án TAND TP.HCM, đặt vấn đề từ mô hình Tòa án điện tử của một số nước trên thế giới, nước ta nên chọn mô hình nào cho phù hợp. Ông cho biết việc tống đạt các văn bản, giấy tờ tố tụng vẫn là "điểm nghẽn" trong Tòa án điện tử.

Tại tọa đàm, ông Huỳnh Xuân Long, Chánh án TAND Tỉnh Đồng Tháp, nêu thực tế tại địa phương đó là việc áp dụng Tòa án điện tử chưa thực sự hiệu quả vì thủ tục chưa đồng bộ. Thực tế, từ trước đến nay, chưa có cơ quan nào gửi văn bản yêu cầu tống đạt điện tử, do đó quy trình này chưa thực hiện được.

Luật sư Lê Quang Y ví von Tòa án điện tử như là một ngôi nhà, trong đó tòa án là chủ nhà. Vấn đề đặt ra là chúng ta sử dụng ngôi nhà này sao cho hiệu quả, bền lâu. Theo ông cần có chiến lược quốc gia, có hệ thống chung để áp dụng đồng bộ.

Ông Nguyễn Cao Trí, TAND Khu vực 1 - TP. HCM, trình bày tham luận “Xây dựng Tòa án điện tử từ thực tiễn triển khai tại TAND Khu vực 1 - TP.HCM. Ảnh: NGUYỄN CHÍNH

Viện sĩ, PGS-TS Nguyễn Ngọc Điện, Trường ĐH Kinh Tế - Luật, chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: NGUYỄN CHÍNH

Viện sĩ, PGS-TS Nguyễn Ngọc Điện băn khoăn việc xây dựng Tòa án điện tử ở nước ta hiện nay phải chăng khá nóng vội. Theo ông, chúng ta nên có lộ trình, đặt ra các mục tiêu rõ ràng khi áp dụng Tòa án điện tử, nó có khắc phục được các sai sót của mô hình tòa án truyền thống hay không? Số hóa để đạt được những mục tiêu gì mới là vấn đề quan trọng.

Ông Nguyễn Biên Thùy, Phó Chánh án TAND Tối cao, phát biểu tại tọa đàm. Ảnh: NGUYỄN CHÍNH

Ông Nguyễn Biên Thùy, Phó Chánh án TAND Tối cao đúc kết lại các ý kiến đóng góp tại tọa đàm và cho rằng nước ta cần có chiến lược quốc gia, đào tạo nguồn lực và chuyển đổi số ở các lĩnh vực, ngành khác thì mới mang lại hiệu quả cao cho Tòa án điện tử.

Phó Chánh án TAND Tối cao nêu một số băn khoăn về vấn đề bảo mật thông tin trước thách thức về an ninh mạng; làm sao để bảo vệ quyền nhân thân, quyền con người trong môi trường số?

Ông Thùy cũng đồng tình với quan điểm pháp luật cần có quy định rõ ràng, cụ thể cho Tòa án điện tử. Cuối cùng ông đặt ra câu hỏi “Người dân được lợi gì từ Tòa án điện tử? Chúng ta phải trả lời được câu hỏi này thì mới xây dựng được Tòa án điện tử hiệu quả, đúng bản chất phục vụ Nhân dân".

Các chuyên gia tham dự buổi Hội thảo.

TS Trịnh Thục Hiền

TS Trịnh Thục Hiền, Phó Trưởng Khoa Luật Kinh tế UEL

NGUYỄN CHÍNH