Kỳ vọng vào những quyết sách đột phá, mở đầu công cuộc đổi mới và cải cách thể chế trong kỷ nguyên mới

Chuyển dịch tư duy chiến lược, xác định giải pháp đột phá phát triển khoa học công nghệ

- Phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là một trong những điểm mới trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng. Cá nhân ông nhìn nhận như thế nào về nội dung này?

- Chúng ta thấy rằng, thế giới đang chuyển sang một kỷ nguyên phát triển mới, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tạo ra cuộc cách mạng trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, quyết định sức mạnh quốc gia và là cuộc đua toàn cầu về phát triển. Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện những chuyển biến rõ nét về tư duy chiến lược trong việc tích hợp ba yếu tố này thành một đột phá chiến lược.

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường. Ảnh: Phạm Thắng

Điểm mới đáng chú ý nhất là sự thay đổi về vị thế và mối quan hệ giữa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những yếu tố này không còn được xem xét riêng lẻ mà được kết hợp chặt chẽ, coi chuyển đổi số như một "phương thức sản xuất số". Định hướng này không chỉ phản ánh sự tiến bộ trong lý luận mà còn xác định rõ được tầm quan trọng của dữ liệu và công nghệ số trong việc định hình "lực lượng sản xuất mới".

Dự thảo xác định chuyển đổi số là động lực chính để đưa Việt Nam bước vào "Kỷ nguyên vươn mình”, nhấn mạnh rằng chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là cuộc cách mạng trong phương thức lãnh đạo và quản trị. Mục tiêu hướng tới bao gồm phát triển kinh tế số và xây dựng chính phủ số, coi dữ liệu là tài nguyên chiến lược.

Với phương châm: "Đoàn kết - Dân chủ - Kỷ cương - Đột phá - Phát triển", Đại hội XIV của Đảng sẽ chính thức diễn ra tại Thủ đô Hà Nội từ ngày 19 - 25/1/2026. Ảnh: Phạm Thắng

Đồng thời, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành mô hình tăng trưởng mới. Việc tập trung vào ngành công nghiệp chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) hay năng lượng tái tạo thể hiện rõ nét cam kết nâng cao giá trị sản phẩm và chất lượng dịch vụ.

Từ Đại hội XIII (2021) và dự thảo văn kiện cho Đại hội XIV (2026) của Đảng ta thể hiện sự phát triển đáng kể trong tư duy chiến lược đối với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tại Đại hội XIII, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được coi là "động lực then chốt" cho sự phát triển kinh tế, trong khi dự thảo văn kiện Đại hội XIV nâng tầm khái niệm này lên thành "đột phá chiến lược", tích hợp chuyển đổi số như một yếu tố chủ chốt trong tiến trình phát triển quốc gia.

Đại hội XIII nhấn mạnh ứng dụng công nghệ và phát triển kinh tế số, nhưng Đại hội XIV dự kiến sẽ nhìn nhận chuyển đổi số như một phương thức sản xuất mới, góp phần thay đổi lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Về phạm vi tác động, Đại hội XIII tập trung vào các lĩnh vực như Chính phủ số và kinh tế số, trong khi Đại hội XIV sẽ mở rộng mạnh mẽ sang đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và quản trị quốc gia.

Các ấn phẩm sách, báo trưng bày chào mừng Đại hội XIV của Đảng. Ảnh: Phạm Thắng

Về cơ chế chính sách, Đại hội XIII khuyến khích thử nghiệm với cơ chế Sandbox, trong khi Đại hội XIV đang đặt mục tiêu xây dựng thể chế vượt trội, khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro, tạo môi trường thuận lợi cho các cá nhân, tổ chức dám nghĩ, dám làm. Sự chuyển mình này phản ánh tầm nhìn ngày càng sâu rộng và chiến lược cụ thể hơn để phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay.

- Những đề xuất xây dựng thể chế vượt trội, chấp nhận những mô hình chưa có tiền lệ… cũng là điểm mới rất đáng chú ý trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV, thưa ông?

- Đúng vậy, để hiện thực hóa các chủ trương mới về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV đã đề xuất các cơ chế mạnh mẽ:

Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia. Nguồn: xaydungchinhsach.chinhphu.vn

Một là, thể chế vượt trội, xác định chấp nhận "cái mới" chưa có tiền lệ, cho phép thử nghiệm các mô hình kinh tế mới.

Hai là, tự chủ chiến lược, không chỉ ứng dụng mà phải làm chủ công nghệ lõi (Make in Vietnam), giảm phụ thuộc vào nước ngoài trong các lĩnh vực an ninh, quốc phòng và công nghiệp nền tảng.

Ba là, tăng nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, có cơ chế đột phá để huy động nguồn lực toàn xã hội, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (với mục tiêu đầu tư cho R&D trên 3% GDP, gấp 3 lần tỷ trọng hiện nay).

Bốn là, đào tạo, thu hút nhân tài, phát triển nhân lực số; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ về kỹ năng nghề mà còn về tư duy số và năng lực sáng tạo.

Sớm đưa chủ trương thành chính sách cụ thể, đo lường kết quả thực hiện

- Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV xác định mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Để hiện thực hóa mục tiêu này, theo ông, Quốc hội có vai trò như thế nào?

- Chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế hướng tới khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, và chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp bách trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động và yêu cầu phát triển bền vững. Trong bối cảnh này, vai trò của Quốc hội không chỉ dừng ở việc lập pháp một cách thụ động, mà còn cần trở thành "bệ đỡ kiến tạo" cho các chính sách và quy định pháp luật nhằm thúc đẩy sự đổi mới và sáng tạo.

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú và đại diện lãnh đạo các ban, bộ, ngành, cơ quan tham dự Lễ phát hành đặc biệt Bộ tem bưu chính chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Ảnh: Phạm Thắng

Trước hết, Quốc hội cần xây dựng hệ thống pháp luật linh hoạt, chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo". Một trong những nhu cầu cấp thiết là xây dựng cơ chế Sandbox (Khung thể chế thử nghiệm) để tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh và công nghệ mới phát triển.

Việc cho phép thí điểm các mô hình này sẽ giúp Quốc hội có thể nắm bắt kịp thời thực tiễn kinh tế và bảo đảm rằng luật pháp hỗ trợ tốt nhất cho sự phát triển này. Bên cạnh đó, Quốc hội cũng cần hoàn thiện pháp luật về sở hữu trí tuệ và tài sản số, nhằm bảo vệ quyền tác giả và sáng chế trong bối cảnh nền kinh tế số ngày càng lớn mạnh; thiết lập các cơ chế liên kết giữa Nhà nước - viện nghiên cứu - trường đại học - doanh nghiệp, thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Thứ hai, với vai trò quyết định ngân sách, Quốc hội cần tái cơ cấu ngân sách để tăng cường đầu tư cho khoa học công nghệ, đặc biệt là các dự án R&D và hạ tầng số. Điều cần quan tâm là đổi mới việc phân bổ ngân sách cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo có trọng tâm, trọng điểm, gắn với việc thực hiện các mục tiêu chiến lược và tạo môi trường bình đẳng cho các doanh nghiệp, tổ chức khoa học công nghệ ngoài công lập được tiếp cận nguồn ngân sách này.

Quốc hội cũng cần có các quyết định liên quan đến chính sách huy động nguồn lực xã hội cho hoạt động khoa học công nghệ; xây dựng và vận hành các quỹ khoa học công nghệ, đặc biệt là quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ khoa học công nghệ của doanh nghiệp.

Chính sách ưu đãi thuế và tài chính dành cho doanh nghiệp công nghệ sẽ là động lực thu hút các "đại bàng" công nghệ và thúc đẩy đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Đồng thời, việc đầu tư cho nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ mũi nhọn như AI và sinh học, là một yếu tố then chốt để tạo ra đội ngũ nhân lực chất lượng đáp ứng nhu cầu thị trường.

Thứ ba, trách nhiệm giám sát tối cao của Quốc hội cũng cần tiếp tục được tăng cường, nhằm bảo đảm hiệu quả thực thi các quy định và chính sách. Giám sát không chỉ đơn thuần là theo dõi việc chi tiêu ngân sách, mà còn cần xem xét những kết quả mà các khoản đầu tư đó mang lại. Quốc hội cần làm rõ các tiêu chí đánh giá hiệu quả (KPI) cho các dự án khoa học công nghệ, đồng thời giám sát việc tháo gỡ rào cản hành chính cho doanh nghiệp.

Trong bối cảnh mới, Quốc hội cần chấp nhận tư duy đổi mới, mạnh dạn cho thí điểm những mô hình chưa được quy định nhưng có tính khả thi và có lợi cho sự phát triển. Điều này sẽ tạo ra một "hệ sinh thái thể chế" an toàn cho sự sáng tạo và đổi mới, góp phần đưa đất nước hướng tới một tương lai phát triển bền vững và thịnh vượng.

- Đầu tuần sau, 19/1, Đại hội XIV của Đảng ta sẽ chính thức khai mạc. Ông mong muốn, kỳ vọng gì với kỳ Đại hội này?

- Đại hội XIV diễn ra ở một thời điểm mang tính bước ngoặt trong lịch sử phát triển của đất nước. Tròn 40 năm trước, Đại hội VI đưa ra đường lối Đổi mới, nhờ đó đất nước ta đã có được tiềm lực và vị thế mới. Nếu Đại hội VI mở đầu cho quá trình đổi mới và cải cách kinh tế, hội nhập quốc tế, thì tôi kỳ vọng Đại hội XIV lần này sẽ mở đầu cho công cuộc đổi mới và cải cách thể chế để phát huy mọi nguồn lực, sức sáng tạo của Nhân dân, đưa đất nước tiến cùng thời đại trong kỷ nguyên phát triển mới.

Đối với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, các quan điểm, chủ trương đã được thể hiện khá rõ trong dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV cũng như tại Nghị quyết số 57-NQ/TW, một nghị quyết mang tính đột phá. Do vậy, điều quan trọng là các chủ trương đó phải khẩn trương được chuyển hóa thành chính sách cụ thể, được đo lường bằng kết quả thực tế trong hoạt động khoa học công nghệ và trong đánh giá hiệu quả của nền kinh tế.

Tôi cũng mong muốn và chúc các đồng chí được Đại hội lựa chọn và bầu tham gia Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV sẽ thực sự là lực lượng tinh hoa, thực hiện sứ mệnh cao cả vì sự phát triển của đất nước, đáp ứng niềm tin và kỳ vọng của cán bộ, đảng viên và Nhân dân.

- Xin cảm ơn Ông!

Thanh Hải thực hiện