Ký ức Ô Cầu Dền

Hình ảnh Ô Cầu Dền tháng 9-1895

1. Ô Cầu Dền chính là ngã tư của các tuyến phố Bạch Mai - Phố Huế - Đại Cồ Việt - Trần Khát Chân. Sở dĩ cửa ô xưa trở nên rộng rãi như bây giờ là do chủ trương giải phóng mặt bằng của Hà Nội từ đầu thập niên 90 của thế kỷ trước. Theo đó, một nhánh của sông Kim Ngưu chạy dọc đê Trần Khát Chân, vắt qua Ô Cầu Dền sang Đê Tô Hoàng, nằm giữa một bên là đê Đại Cồ Việt đã được mương hóa chảy ngầm dưới lòng đất tiếp tục đi ngầm phía sau trường cấp I và cấp II Tô Hoàng sang địa phận Đại học Bách Khoa. Năm 2013, cầu vượt Trần Khát Chân nối đường Đại Cồ Việt được hoàn thành tạo thêm một diện mạo mới cho Ô Cầu Dền.

Bức phù điêu Chiến lũy Ô Cầu Dền dựng tại khuôn viên UBND phưong Bạch Mai

Ngược lại bề dày lịch sử, Ô Cầu Dền là một cửa ô của Hà Nội, xuất hiện từ thế kỷ XI, XII (thời Lý). Sử sách ghi lại: Dưới triều Nguyễn, đây là cửa ô chính quan trọng nhất trên con đường thiên lý, nối liền kinh thành Thăng Long với các trấn và các tỉnh phía Nam. Theo cố Giáo sư Trần Quốc Vượng, tên gọi Ô Cầu Dền được vua Lý Thái Tổ mang từ Cố đô Hoa Lư ra Kinh đô Thăng Long, vì trước đó danh từ “Cầu Dền” cũng đã xuất hiện ở cố đô với tấm bia cổ, chiếc cầu đá bắc qua sông Hoàng Long, nơi cửa ngõ của Kinh đô Hoa Lư xưa. Nhưng một sự tích khác chép rằng, vào thời nhà Mạc, có một cậu học trò mồ côi, nhà nghèo, nhờ có ruộng rau dền trồng nên đã cứu đói cho bản thân và nhiều người, tên gọi hình thành từ đó.

Bia tưởng niệm Chiến lũy Ô Cầu Dền tại trước cửa trụ sở UBND phường Bạch Mai trên phố Đại Cồ Việt

Với lứa tuổi của tôi, thời còn đi học cấp I, cấp II, chúng tôi vẫn đi tắt để sang trường Tô Hoàng bằng “chiếc cầu” là đường ống dẫn nước bắc qua nhánh sông Kim Ngưu mà dân ở đây vẫn quen gọi là sông Tô Lịch. Thời ấy, hai bên bờ sông là vườn rau xanh mướt của hợp tác xã nông nghiệp, trong đó có khá nhiều vạt rau dền mọc hoang hai bên bờ sông. Tên gọi “Cầu Dền” còn được lấy làm tên phường nơi tôi sinh ra và lớn lên, hiện nay vẫn ghi trên thẻ căn cước công dân. Do đó, ký ức về cửa ô Cầu Dền xưa luôn luôn sâu đậm trong tâm trí tôi.

2. Còn nhớ, trước Đổi mới, khi đường Đại Cồ Việt và Trần Khát Chân chưa được mở rộng, nhánh sông Kim Ngưu còn chảy lộ thiên bốc đủ thứ mùi; lúc thì mùi nồng nồng, chua chua của nước bã đậu, bã rượu; lúc thì xanh lét màu hóa chất nhuộm từ xưởng nhuộm bên góc đường Lê Đại Hành; lúc lại loang lổ dầu mỡ từ có lẽ từ Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo trên phố Mai Hắc Đế... Phía đê Trần Khát Chân có một chợ dân sinh khá lớn luôn nhộn nhịp vào sáng sớm. Hiện nay, một phần của chợ này vẫn tồn tại ở ngõ Yên Bái 2, thông sang chợ Trời (chợ Hòa Bình). Quang cảnh đầu đường đê Tô Hoàng hồi đó có một quầy bán rau xanh của nhà nước, người xếp hàng khá đông vì giá rau rất rẻ nên kết hợp mua cả cho người và cho lợn. Bên kia là tổ phục vụ chuyên bán nước sôi, sau này là bán bia hơi.

Ô Cầu Dền trong sơ đồ Hà Nội năm 1831

Giờ tan học, từ trường Tô Hoàng, lũ học trò chúng tôi thường rủ nhau ra đầu Ô Cầu Dền chơi. Nơi đó có cửa hàng Bách hóa tổng hợp (nay là khu vực Trung tâm Văn hóa - Thông tin Thể thao phường Hai Bà Trưng), quy mô tuy không lớn như Bách hóa Bờ Hồ hay Bách hóa số 5 Nam Bộ, nhưng cũng bán đủ các đồ gia dụng, đường, sữa, quần áo, phụ tùng xe đạp... và cũng là điểm tụ tập của các bà buôn bán tem phiếu thời bao cấp. Chúng tôi chẳng có việc gỉ ở đó, chỉ tha thẩn ngắm nghĩa rồi ra về, đứa nào không về thì nhảy tàu điện lên Bờ Hồ chơi, vì trước cửa bách hóa là điểm tránh của tàu điện. Nếu hôm đó có phiên chợ Mơ, thì nhảy tàu xuống xem cảnh mua bán tấp nập cũng vui mắt, nào lợn giống, chó, mèo, cá cảnh, nông sản, thực phẩm đủ cả...

3. Trước khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tên gọi phường Cầu Dền của tôi đã không còn trên bản đồ hành chính của quận Hai Bà Trưng vì sáp nhập vào phường Bách Khoa. Cho tới khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được thành lập, phường Bách Khoa lại sáp nhập thành phường Bạch Mai như hiện nay. Thú thật mới đầu được lấy ý kiến về việc sáp nhập phường, tôi cũng có đôi chút tâm tư. Nhưng nghĩ lại, tên gọi Cầu Dền dù không được đặt tên phường nữa, nhưng chắc chắn sẽ không rơi vào quên lãng. Vâng! Làm sao có thể lãng quên được một địa danh lịch sử khi “Hà Nội vui sao/ Những cửa đầu ô/ Tíu tít gánh gồng/ Đây Ô Chợ Dừa, kia Ô Cầu Dền/ Làn áo xanh nâu Hà Nội tươi thắm...”. Ô Cầu Dền được nhắc đến trong lời ca bất hủ “Người Hà Nội” của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi đã ăn sâu vào tâm thức người Hà Nội nói riêng và nhân dân cả nước nói chung, nhất là mỗi khi bài hát hào sảng được vang lên trên sóng phát thanh, truyền hình mỗi dịp kỷ niệm Ngày Giải phóng Thủ đô.

Địa danh Ô Cầu Dền là nơi giao cắt của 4 con phố Bạch Mai - Phố Huế - Đại Cồ Việt - Trần Khát Chân

Nhận rõ tầm vóc lịch sử của Ô Cầu Dền trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ngày 8-12-2016 UBND TP Hà Nội đã ban hành Quyết định số 6742/QĐ-UBND về việc tổ chức gắn bia lưu niệm sự kiện cách mạng kháng chiến Chiến lũy ô Cầu Dền tại trước trụ sở UBND phường Bạch Mai. Nơi đây, từ 20-12-1946 đến 17-1-1947 đã diễn ra những trận đánh ác liệt của quân và dân Liên khu II, chặn đứng, đẩy lùi các cuộc tiến công của địch, góp phần cùng quân và dân Thủ đô “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”.

Ngày 1-7-2026 sắp tới là tròn 1 năm thực hiện chính quyền địa phương hai cấp. Tên gọi mới đã trở nên quen thuộc và mô hình mới đã phát huy hiệu quả, chuyển từ tư duy quản lý sang phục vụ người dân, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hiệu lực hiệu quả của chính quyền. Nhưng dù thay đổi thế nào, tôi tin rằng địa danh Ô Cầu Dền, nơi giao cắt của 4 con phố: Bạch Mai - Phố Huế - Đại Cồ Việt - Trần Khát Chân thì vẫn còn, hiện hữu cả trên thực địa cũng như trong ký ức của những người con phương xa.

Bây giờ, nếu ai hỏi tôi đê Tô Hoàng nhà anh ở đâu, tôi vẫn chỉ cho họ rằng: “Đến đầu Ô Cầu Dền thì rẽ phải”. Người trẻ không biết cửa ô này thì tra trên mạng, hoặc hỏi người lớn tuổi hơn sẽ biết. Biết rồi thì ghi nhớ và cứ thế, tên gọi “Cầu Dền” vẫn bất biến qua thời gian!

Trần Minh