Kỷ nguyên tài chính nhúng - Bài cuối: Làn ranh rủi ro và bài toán phát triển bền vững

Để hệ sinh thái này không trở thành một chu kỳ tăng trưởng nóng thiếu kiểm soát, ngành tài chính Việt Nam phải giải quyết bài toán kép: Mở rộng không gian trải nghiệm số song song với thiết lập kỷ luật quản trị rủi ro và bảo mật ở mức cao hơn.

Ưu thế lớn nhất của tài chính nhúng là loại bỏ gần như toàn bộ “ma sát” trong giao dịch.

Mặt trái của thế giới “không ma sát”

Ưu thế lớn nhất của tài chính nhúng là loại bỏ gần như toàn bộ “ma sát” trong giao dịch. Một khoản tín dụng “Mua trước - Trả sau” (BNPL) có thể được phê duyệt trong vài giây ngay tại bước thanh toán. Tuy nhiên, sự liền mạch đó đang làm thay đổi bản chất quyết định tài chính.

Trong mô hình truyền thống, quy trình thẩm định và giải ngân tạo ra một độ trễ nhất định, đóng vai trò như khoảng thời gian để người vay cân nhắc năng lực trả nợ. Khi độ trễ bị xóa bỏ, quyết định vay vốn diễn ra ngay trong không gian mua sắm - nơi cảm xúc dễ lấn át tính toán.

Khi thói quen thanh toán không tiền mặt đã phủ sóng phần lớn dân số trưởng thành và các giao dịch qua QR bứt phá theo cấp số nhân, tín dụng số đang có một bệ phóng tiếp cận ở quy mô khổng lồ. Tuy nhiên, khi tốc độ mở rộng nhanh hơn năng lực kiểm soát, rủi ro nợ phân tán có thể hình thành, nhiều khoản vay nhỏ tích tụ thành nghĩa vụ lớn.

Trước đó năm 2024, Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng đã phát đi cảnh báo sự tham gia ngày càng sâu của Big Tech vào tài chính có thể kích hoạt rủi ro hệ thống nếu thiếu cơ chế giám sát đồng bộ. Tại một số thị trường phát triển, tỷ lệ chậm trả của mô hình BNPL đã gia tăng khi kinh tế suy yếu, buộc các tổ chức phải tăng dự phòng và siết chuẩn cấp vốn.

Tầng rủi ro thứ hai nằm ở dữ liệu. Tài chính nhúng vận hành dựa trên sự luân chuyển thông tin liên tục qua Open API. Với khối tài sản số khổng lồ lên tới hàng chục tỷ dòng dữ liệu và hồ sơ tín dụng của hơn 55 triệu khách hàng đang được lưu trữ tập trung, mức độ nhạy cảm của hệ thống là cực kỳ lớn.

Tài chính nhúng vận hành dựa trên sự luân chuyển thông tin liên tục qua Open API. Ảnh minh họa

Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa nhận định, rò rỉ dữ liệu tài chính không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin thị trường. Khi quyền phân phối dịch vụ dịch chuyển về các siêu ứng dụng sở hữu hàng chục triệu người dùng, hệ thống còn đối mặt với rủi ro tập trung nền tảng. Trong cấu trúc kết nối chằng chịt, sự cố tại một đối tác có thể lan sang nhiều bên liên quan.

Các chuyên gia kinh tế - tài chính cũng nhận định, tài chính nhúng mở rộng cơ hội tiếp cận, nhưng đồng thời làm phức tạp cấu trúc rủi ro. Khi dịch vụ trở nên “vô hình”, quản trị rủi ro phải trở nên hữu hình hơn.

Định hình lại “lá chắn” an ninh trong hệ sinh thái mở

Thời gian gần đây, tần suất các ngân hàng phát đi cảnh báo giả mạo website, lừa đảo Deepfake, chiếm đoạt tài khoản… ngày càng dày đặc. Từ Vietcombank, BIDV, VietinBank đến Techcombank, MB, VPBank đều liên tục cập nhật khuyến cáo tới khách hàng.

Xu hướng này phản ánh áp lực an ninh gia tăng trong môi trường tài chính nhúng. Khi dịch vụ ngân hàng xuất hiện trên nhiều nền tảng tiêu dùng, mỗi kết nối API đều trở thành một điểm có thể bị khai thác nếu kiểm soát lỏng lẻo.

Có thể thấy, quy mô các cuộc tấn công nhằm vào hệ sinh thái ngân hàng mở đang ngày càng mở rộng, buộc hệ thống giám sát quốc gia phải liên tục phát đi hàng triệu cảnh báo để ngăn chặn các giao dịch gian lận quy mô hàng nghìn tỷ đồng.

Đại diện một ngân hàng thương mại cho biết, rủi ro hiện nay không chỉ tập trung ở đăng nhập hay chuyển tiền, mà trải rộng từ eKYC, liên kết ví đến thanh toán trên nền tảng thương mại điện tử. “Khách hàng giao dịch ở đâu, ngân hàng vẫn phải chịu trách nhiệm bảo vệ tài khoản của họ”, vị này nhấn mạnh.

Khi tài chính nhúng len lỏi vào từng điểm chạm số cũng là thách thức về an ninh tài chính. Ảnh minh họa

Tại Diễn đàn Fintech Kết nối (diễn ra cuối năm vừa qua), ông Phạm Anh Tuấn, Vụ Thanh toán - Ngân hàng Nhà nước khẳng định, việc chia sẻ dữ liệu trong môi trường ngân hàng mở đòi hỏi chuẩn hóa và kiểm soát rủi ro bên thứ ba chặt chẽ hơn, bởi nguy cơ tấn công gia tăng theo mức độ kết nối. Hiện nhiều ngân hàng đã chuyển sang mô hình giám sát chủ động, sử dụng AI phân tích hành vi giao dịch theo thời gian thực, kiểm thử xâm nhập định kỳ đối với mọi kết nối API và áp dụng xác thực đa lớp.

Tuy nhiên, bài toán nhân lực công nghệ - tài chính vẫn là thách thức lớn. Nếu năng lực quản trị không theo kịp tốc độ mở rộng hệ sinh thái, rủi ro có thể tích tụ âm thầm. Quan trọng hơn, nhiều vụ lừa đảo xuất phát từ việc người dùng bị thao túng tâm lý. Vì vậy, các chuyên gia an ninh mạng, ngân hàng cảnh báo không chia sẻ OTP, không truy cập link lạ, minh bạch lãi suất và phí phạt… đang trở thành một phần của chiến lược bảo vệ hệ thống.

Trong kỷ nguyên tài chính nhúng, an ninh mạng không còn là vấn đề riêng lẻ của từng ngân hàng. Đó là nền tảng bảo đảm ổn định của toàn bộ hệ sinh thái tài chính số. Càng mở rộng kết nối, kỷ luật quản trị càng phải chặt chẽ. Tăng trưởng chỉ bền vững khi niềm tin số được bảo vệ bằng công nghệ, thể chế và trách nhiệm vận hành.

Bài và ảnh: Hải Yên/Báo Tin tức và Dân tộc