Kỳ lân 'ngã ngựa': Khi ảo ảnh tỷ USD tan biến

Ảnh minh họa. Ảnh: Internet.

Từ huyền thoại đến "đàn gia súc" phình to

Thuật ngữ "kỳ lân" lần đầu tiên được Aileen Lee, người sáng lập Cowboy Ventures, đưa ra vào năm 2013 để chỉ những startup công nghệ hiếm hoi đạt định giá 1 tỷ USD. Vào thời điểm đó, chỉ có 39 công ty như vậy, đúng với tính chất thần thoại và hiếm có của cái tên này.

Tuy nhiên, hơn một thập kỷ sau, bức tranh đã thay đổi hoàn toàn. Tính đến năm 2025, số lượng kỳ lân trên toàn cầu đã vượt quá 1.200 công ty, tăng gấp khoảng 26 lần. Sự bùng nổ này được thúc đẩy bởi dòng vốn đầu tư mạo hiểm dồi dào, lãi suất thấp và sự lạc quan thái quá của thị trường trong giai đoạn 2013-2021. Đáng chú ý, năm 2021 chứng kiến một lượng lớn kỳ lân ra đời khi lãi suất gần bằng 0 và thế giới phụ thuộc nhiều vào công nghệ do đại dịch.

Sự gia tăng số lượng không đồng nghĩa với chất lượng. Báo cáo từ Cowboy Ventures năm 2023 chỉ ra rằng 60% các kỳ lân là "ZIRPicorns" (Zero Interest Rate Policy Unicorns) - những công ty đạt được mức định giá tỷ đô trong giai đoạn lãi suất bằng 0 (2020-2022). Khi dòng tiền rẻ cạn kiệt, nhiều công ty trong số này đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt nguồn lực.

Nghiêm trọng hơn, có đến 93% số kỳ lân được coi là "Papercorns" - những công ty có định giá cao trên giấy tờ nhưng trên thực tế không có giá 1 tỷ USD. Khoảng 40% các công ty này được giao dịch với giá dưới 1 tỷ USD trên thị trường thứ cấp, cho thấy mức định giá thực tế thấp hơn nhiều so với danh hiệu hào nhoáng bên ngoài.

Cú ngã ngựa đau đớn và sự biến mất

"Thời kỳ suy tàn" của kỳ lân đã bắt đầu lộ diện và được đặc trưng bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố đang định hình lại bối cảnh định giá khởi nghiệp, chiến lược đầu tư và động lực thị trường. Các nhà đầu tư không còn chấp nhận chiến lược "tăng trưởng bằng mọi giá"; thay vào đó, họ chuyển sang ưu tiên tính hợp lệ của định giá, con đường dẫn tới lợi nhuận và tính bền vững của mô hình kinh doanh. Sự thay đổi khẩu vị này, kết hợp với lãi suất tăng cao từ năm 2022, đã khiến nhiều kỳ lân lâm vào cảnh khốn cùng.

Nhiều cái tên từng đình đám đã sụp đổ hoặc phải bán mình với giá rẻ mạt. Nổi bật như WeWork, Theranos. Đây là những ví dụ để cảnh tỉnh về sự tăng trưởng không kiểm soát trong mô hình kinh doanh.

Việc trở thành kỳ lân quá sớm thực chất có thể là một "lời nguyền". Áp lực phải duy trì mức định giá cao trong khi nền tảng cơ bản yếu kém dẫn đến những kết quả tồi tệ. Dự báo cho thấy đàn kỳ lân hiện tại có thể sẽ giảm từ hơn 500 xuống còn khoảng 350 công ty trong những năm tới thông qua việc đóng cửa hoặc định giá lại.

Hiệu quả sử dụng vốn giảm sút nghiêm trọng. Nếu trước đây các công ty doanh nghiệp mang lại hiệu quả gấp 26 lần vốn bỏ ra, thì nay con số đó chỉ còn khoảng 7 lần. Điều này khiến các nhà đầu tư ngần ngại rót thêm vốn để cứu vớt những "xác sống" đang thoi thóp.

Sự sụp đổ của các kỳ lân không chỉ là sự kết thúc của một chu kỳ kinh tế mà còn là sự khởi đầu cho một tư duy khởi nghiệp mới. Các doanh nhân đang chuyển hướng từ việc theo đuổi danh hiệu hào nhoáng sang tập trung giải quyết các vấn đề thực tế và xây dựng khả năng phục hồi.

Các mô hình tài trợ thay thế như tự huy động vốn hay tài trợ dựa trên doanh thu đang lên ngôi, giúp các nhà sáng lập giữ quyền kiểm soát và phát triển bền vững mà không chịu áp lực của "vòng kim cô" định giá tỷ đô.

Dù kỷ nguyên "tiền dễ kiếm" đã qua, nhưng những "siêu kỳ lân" thực sự có năng lực như OpenAI hay SpaceX vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, đối với phần còn lại của "đàn kỳ lân", cuộc thanh lọc khắc nghiệt chỉ mới bắt đầu. Những công ty không thể chứng minh được giá trị thực tế sẽ buộc phải rời cuộc chơi, nhường chỗ cho một hệ sinh thái khởi nghiệp thực tế, kỷ luật và bền vững hơn.

Bình An (T/h)