Kỳ 4: Nâng tầm 'tư duy tuân thủ' cho lao động trẻ

Bước từ ghế nhà trường vào thị trường lao động, văn hóa tuân thủ pháp luật trở thành "tấm hộ chiếu" quyết định sự thành bại và uy tín của lực lượng lao động trẻ. Từ hợp đồng lao động, bản quyền trí tuệ đến văn hóa doanh nghiệp, tư duy thượng tôn pháp luật chính là nền tảng để người trẻ hội nhập và lập nghiệp vững vàng.

Người trẻ ngày nay có nhiều lợi thế về kiến thức, công nghệ và khả năng thích ứng với môi trường làm việc hiện đại. Tuy nhiên, từ góc độ pháp lý, vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa năng lực chuyên môn và ý thức tuân thủ pháp luật trong quá trình hành nghề. Điều đáng quan tâm là nhiều người trẻ chưa nhận thức đầy đủ rằng, mỗi hành vi trong công việc, từ ký kết hợp đồng, sử dụng dữ liệu đến sáng tạo sản phẩm, đều có thể làm phát sinh quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý.

Một nhân viên kinh doanh khi nghỉ việc tự ý mang theo danh sách khách hàng, bảng giá, chính sách chiết khấu để sử dụng tại doanh nghiệp mới với suy nghĩ đó là những khách hàng do mình trực tiếp tìm kiếm, chăm sóc. Tuy nhiên, nếu các thông tin này đáp ứng điều kiện bảo hộ bí mật kinh doanh, việc sao chép, sử dụng hoặc tiết lộ trái phép có thể xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Người trẻ tham gia phiên giao dịch việc làm cụm Thanh Trì năm 2026. Ảnh: Fanpage Thanh Trì kết nối

Điều 84 và Điều 127 Luật Sở hữu trí tuệ quy định, việc người lao động trực tiếp tạo lập hoặc tiếp cận thông tin không đồng nghĩa với việc họ có toàn quyền sử dụng thông tin đó cho mục đích cá nhân. Người trẻ thiếu kiến thức pháp luật có thể gặp rủi ro từ hai phía như không biết bảo vệ quyền lợi của mình và không nhận thức đầy đủ trách nhiệm đối với những hành vi do mình thực hiện.

Ngay từ thời điểm bước từ ghế nhà trường để gia nhập thị trường lao động, không ít người trẻ chỉ quan tâm đến mức lương, vị trí công việc mà bỏ qua những điều khoản quan trọng trong hợp đồng như thời gian thử việc, điều kiện trả lương, trách nhiệm vật chất, nghĩa vụ bảo mật, hay thỏa thuận đào tạo. Chẳng hạn, một sinh viên mới ra trường được doanh nghiệp tuyển dụng với mức lương chính thức 15 triệu đồng/tháng. Trong thời gian thử việc, doanh nghiệp chỉ trả 10 triệu đồng và người lao động chấp nhận vì nghĩ rằng mức lương thử việc hoàn toàn do doanh nghiệp quyết định.

Tuy nhiên, theo luật sư Đinh Thị Nguyên, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Điều 26 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định tiền lương thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó. Với mức lương chính thức 15 triệu đồng, tiền lương thử việc theo quy định này không được thấp hơn 12,75 triệu đồng/tháng. Nếu không hiểu pháp luật, người lao động có thể bỏ qua quyền lợi chính đáng của mình ngay từ những tháng đầu tiên đi làm.

Ở chiều ngược lại, chuyên gia pháp lý cho biết, sự thiếu hiểu biết pháp luật cũng có thể khiến người trẻ phải gánh chịu những trách nhiệm ngoài dự liệu. Chẳng hạn, một nhân viên tự ý nghỉ việc ngay sau khi nhận được lời mời từ doanh nghiệp khác mà không thực hiện nghĩa vụ báo trước theo quy định tại nơi mình đang làm việc. Người này có thể cho rằng mình có quyền tự do lựa chọn việc làm nên muốn nghỉ lúc nào cũng được. Tuy nhiên, theo Điều 35 Bộ luật Lao động năm 2019, nếu chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, người lao động có thể phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường theo Điều 40 của Bộ luật này, tùy từng trường hợp cụ thể.

Người trẻ làm việc tại Công ty Luật TNHH Minh Nguyên Legalsun.

Với vai trò là một giám đốc doanh nghiệp, trực tiếp tuyển dụng, quản lý và làm việc cùng nhiều lao động trẻ, luật sư Đinh Thị Nguyên chia sẻ: “Tôi nhận thấy các lao động trẻ là người mới bước từ ghế nhà trường vào thị trường lao động, có nhiều ưu điểm về sự năng động, khả năng tiếp cận công nghệ và tinh thần học hỏi cao. Tuy nhiên, điều tôi luôn chú trọng khi đào tạo nhân sự không chỉ là kiến thức chuyên môn hay kỹ năng xử lý công việc, mà còn là ý thức tuân thủ, trách nhiệm với công việc, sự cẩn trọng và khả năng nhận diện giới hạn pháp lý trong từng hành vi nghề nghiệp”.

Giám đốc Công ty Luật TNHH Minh Nguyên Legalsun cho biết, ngay trong môi trường hành nghề luật sư, một nhân sự trẻ có thể được giao tiếp nhận hồ sơ, nghiên cứu tài liệu, soạn thảo văn bản hoặc trao đổi với khách hàng. Nếu thiếu ý thức bảo mật, chỉ một thao tác gửi nhầm tài liệu, chia sẻ thông tin vụ việc hoặc sử dụng hồ sơ khách hàng không đúng mục đích cũng có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của khách hàng, uy tín của tổ chức hành nghề và làm phát sinh trách nhiệm pháp lý.

Vì vậy, luật sư Đinh Thị Nguyên cho rằng, đào tạo nhân sự trẻ không chỉ là hướng dẫn người lao động làm được việc, mà còn phải giúp họ hiểu làm việc như thế nào cho đúng, có trách nhiệm và không vượt qua những giới hạn mà pháp luật đặt ra.

Một vấn đề khác rất thời sự hiện nay là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công việc. Không khó để bắt gặp tình huống nhân viên đưa hợp đồng, hồ sơ khách hàng, báo cáo tài chính hoặc tài liệu nội bộ lên các nền tảng AI để nhờ phân tích, tổng hợp, soạn thảo. Nếu những tài liệu này chứa dữ liệu cá nhân hoặc thông tin thuộc phạm vi bảo mật, việc cung cấp cho nền tảng bên ngoài khi chưa được phép có thể làm phát sinh rủi ro pháp lý. Đặc biệt từ ngày 1-1-2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP có hiệu lực thi hành, đặt ra những yêu cầu cụ thể về xử lý và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đối với lĩnh vực sở hữu trí tuệ, nhiều người trẻ làm việc trong các ngành thiết kế, truyền thông, công nghệ thông tin cũng chưa phân biệt rõ giữa quyền của người trực tiếp sáng tạo và quyền sở hữu đối với sản phẩm được tạo ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại doanh nghiệp. Một lập trình viên trực tiếp viết phần mềm, một nhân viên thiết kế xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, hay một nhân viên truyền thông sáng tạo nội dung không có nghĩa là họ đương nhiên được toàn quyền khai thác, chuyển giao hoặc sử dụng những sản phẩm đó cho mục đích riêng.

Đặc biệt, trong môi trường làm việc số, rủi ro còn đến từ những hành vi tưởng chừng rất nhỏ như sử dụng phần mềm không có bản quyền, sao chép hình ảnh để quảng cáo, chia sẻ tài liệu nội bộ, sử dụng dữ liệu khách hàng sai mục đích hoặc tự ý đưa sản phẩm trí tuệ của doanh nghiệp ra bên ngoài. Những hành vi này có thể dẫn đến tranh chấp lao động, yêu cầu bồi thường thiệt hại, xử lý vi phạm hành chính hoặc trách nhiệm hình sự nếu hành vi cụ thể đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Một vấn đề khác là việc khởi nghiệp và kinh doanh trên nền tảng số, người trẻ rất nhanh nhạy trong việc nắm bắt xu hướng, xây dựng thương hiệu, quảng cáo và bán hàng trực tuyến nhưng chưa quan tâm đúng mức đến nghĩa vụ pháp lý đối với sản phẩm và người tiêu dùng. Người trẻ cần hiểu rằng khi tham gia kinh doanh, mỗi lời quảng cáo, thông tin về sản phẩm, cam kết với khách hàng đều có thể gắn với trách nhiệm pháp lý.

Luật sư Đinh Thị Nguyên cho biết, Điều 39 Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành quy định về chủ sở hữu quyền tác giả trong trường hợp giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng với tác giả. Theo đó, việc xác định quyền đối với sản phẩm sáng tạo phải căn cứ vào quy định pháp luật và thỏa thuận giữa các bên.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý đối với người lao động, xây dựng quy trình quản lý minh bạch, hướng dẫn cụ thể về bảo mật, sở hữu trí tuệ và sử dụng công nghệ. Doanh nghiệp cần hướng dẫn người lao động về bảo mật, sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm trong quá trình thực hiện công việc ngay từ khi tuyển dụng. Nhà trường cũng cần đưa các tình huống pháp luật nghề nghiệp vào chương trình đào tạo, thay vì chỉ trang bị kiến thức lý thuyết. Văn hóa tuân thủ pháp luật của người lao động trẻ chỉ có thể hình thành bền vững khi được thực hiện từ nhiều phía.

Thực hiện: Hoàng Quyết–Hồng Giang–Thanh Hòa–Quốc Doanh
Thiết kế: Hoàng Vũ