Kinh tế Nhà nước: Từ 'trụ đỡ' ổn định đến 'đầu tàu' dẫn dắt phát triển

Đây là quan điểm được các chuyên gia chia sẻ tại chương trình thời sự đặc biệt “Kinh tế Nhà nước tại Hà Nội – Chủ đạo, dẫn dắt và kiến tạo phát triển” do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức tối 27-3.

Các chuyên gia chia sẻ tại chương trình. Ảnh: Quang Thái

Nhận diện lại vai trò chủ đạo trong bối cảnh mới

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế Nhà nước từ lâu đã được xác định giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, điều quan trọng hiện nay không chỉ dừng lại ở việc khẳng định, mà phải nhận diện đúng và đầy đủ nội hàm của vai trò này trong bối cảnh phát triển mới.

PGS.TS Vũ Văn Phúc cho rằng, điểm mới căn bản của Nghị quyết số 79-NQ/TW là cách tiếp cận toàn diện hơn về kinh tế Nhà nước. Nếu trước đây, các chính sách chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp Nhà nước, thì nay phạm vi đã được mở rộng, bao gồm cả tài sản công, ngân sách, đất đai, tài nguyên và các đơn vị sự nghiệp công lập. Đây là bước thay đổi quan trọng về nhận thức, giúp nhìn nhận kinh tế Nhà nước như một chỉnh thể thống nhất của các nguồn lực mà Nhà nước nắm giữ và điều tiết.

Từ cách tiếp cận này, vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước được thể hiện rõ trên ba phương diện lớn. Trước hết, khu vực này giữ vai trò then chốt trong bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, duy trì các cân đối lớn và định hướng chiến lược phát triển. Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động phức tạp, đây không chỉ là chức năng “giữ nhịp” mà còn là yếu tố quyết định để nền kinh tế vận hành ổn định, an toàn.

Thứ hai, kinh tế Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, phát triển văn hóa và bảo đảm an sinh. Những lĩnh vực như giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội đòi hỏi sự tham gia chủ đạo của Nhà nước nhằm bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận và thụ hưởng thành quả phát triển.

Thứ ba, khu vực này tạo nguồn lực để Nhà nước chủ động điều tiết nền kinh tế, ứng phó với các tình huống phát sinh như khủng hoảng kinh tế, thiên tai hay dịch bệnh. Đây là “dư địa chính sách” quan trọng mà không thành phần kinh tế nào khác có thể thay thế.

Theo các chuyên gia, vai trò “chủ đạo” không nên hiểu theo nghĩa bao trùm hay thay thế các khu vực khác, mà phải đặt trong mối quan hệ tương hỗ, bổ trợ với kinh tế tư nhân và các thành phần kinh tế khác. Kinh tế Nhà nước giữ vai trò định hướng, dẫn dắt, tạo nền tảng, trong khi các khu vực khác phát huy tính năng động, sáng tạo để cùng thúc đẩy tăng trưởng.

Đáng chú ý, trong giai đoạn mới, vai trò này được nâng lên một bước: Từ “tham gia” sang “dẫn dắt và kiến tạo phát triển”. Điều đó đòi hỏi kinh tế Nhà nước không chỉ ổn định mà còn phải đi trước, mở đường, đặc biệt trong việc xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Công ty TNHH MTV Nước sạch Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Tháo gỡ điểm nghẽn để khơi thông nguồn lực

Dù giữ vị trí quan trọng, song thực tế cho thấy kinh tế Nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, chưa phát huy hết tiềm năng và nguồn lực đang nắm giữ. Việc nhận diện rõ các điểm nghẽn là điều kiện tiên quyết để có giải pháp tháo gỡ hiệu quả.

GS.TS Trần Thọ Đạt chỉ ra rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự chưa tách bạch rõ ràng giữa nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh tế. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp Nhà nước rơi vào tình trạng “vai đeo hai gánh”, vừa thực hiện nhiệm vụ công ích, vừa phải cạnh tranh trên thị trường, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao.

Theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW, việc tách bạch hai chức năng này là yêu cầu bắt buộc. Khi thực hiện nhiệm vụ chính trị, doanh nghiệp cần được Nhà nước đặt hàng và bảo đảm nguồn lực; còn khi tham gia thị trường, phải vận hành theo đúng quy luật cạnh tranh, nâng cao hiệu quả và năng lực quản trị.

Một điểm nghẽn khác là thể chế và cơ chế quản trị. Nhiều doanh nghiệp Nhà nước chưa áp dụng đầy đủ các chuẩn mực quản trị hiện đại, thiếu minh bạch, hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa tương xứng. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Bên cạnh đó, việc phân bổ nguồn lực còn dàn trải, thiếu trọng tâm. Trong khi một số lĩnh vực then chốt chưa được đầu tư tương xứng, thì ở nhiều nơi, nguồn lực lại chưa được sử dụng hiệu quả. Điều này đặt ra yêu cầu phải rà soát, đánh giá lại toàn bộ nguồn lực thuộc khu vực kinh tế Nhà nước để có phương án phân bổ hợp lý.

Một hạn chế đáng chú ý khác là sự liên kết giữa các doanh nghiệp Nhà nước và giữa khu vực này với các thành phần kinh tế khác còn yếu. Điều này khiến các nguồn lực bị phân tán, khó tạo ra những dự án lớn, có tính lan tỏa và dẫn dắt.

PGS.TS Vũ Văn Phúc cho rằng, Nghị quyết 79-NQ/TW đã chỉ ra đúng và trúng các điểm nghẽn này, đồng thời đưa ra những định hướng tháo gỡ căn bản. Trong đó, trọng tâm là cơ cấu lại doanh nghiệp Nhà nước theo hướng nâng cao hiệu quả, áp dụng công nghệ hiện đại, tuân thủ các chuẩn mực quản trị quốc tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu xây dựng các tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp Nhà nước quy mô lớn, có năng lực cạnh tranh khu vực và toàn cầu, giữ vai trò dẫn dắt trong các ngành then chốt. Đây được xem là lực lượng “đầu tàu” kéo theo sự phát triển của các ngành, lĩnh vực khác.

Song song với đó, việc tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp Nhà nước, giữa khu vực này với các đơn vị sự nghiệp công lập và khu vực tư nhân cần được đẩy mạnh. Thông qua liên kết, hợp tác, các nguồn lực sẽ được phát huy tối đa, tạo ra các chuỗi giá trị có sức cạnh tranh cao.

Dự án hạ tầng giao thông cầu Vĩnh Tuy do Tổng Công ty Đầu tư Phát triển Hạ tầng Đô thị UDIC triển khai. Ảnh: Quang Thái

Chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo” – chìa khóa nâng hiệu quả

Một trong những yêu cầu quan trọng để kinh tế Nhà nước thực sự phát huy vai trò là phải đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý. Theo đó, cần chuyển từ phương thức quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển.

PGS.TS Vũ Văn Phúc nhấn mạnh, chuyển từ “quản lý” sang “kiến tạo” không chỉ là thay đổi cách gọi, mà là thay đổi căn bản trong phương thức điều hành. Nhà nước không can thiệp sâu vào hoạt động của doanh nghiệp, mà tập trung xây dựng thể chế, tạo môi trường thuận lợi để các chủ thể kinh tế phát triển.

Điều này đòi hỏi phải chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, giảm bớt thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình. Qua đó, doanh nghiệp Nhà nước có thể chủ động hơn trong hoạt động sản xuất – kinh doanh, nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Ngược lại, cần tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm kiểm soát rủi ro và phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Đây là điều kiện để bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả trong sử dụng nguồn lực Nhà nước.

Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực quản trị của doanh nghiệp Nhà nước là yêu cầu cấp thiết. Cần áp dụng các chuẩn mực quản trị tiên tiến, tăng cường công khai, minh bạch, qua đó nâng cao niềm tin của thị trường và xã hội.

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, kinh tế Nhà nước cũng cần đi đầu trong ứng dụng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là công cụ nâng cao hiệu quả hoạt động, mà còn là động lực để dẫn dắt quá trình chuyển đổi của toàn bộ nền kinh tế.

Đối với Hà Nội, việc cụ thể hóa các định hướng của Nghị quyết 79-NQ/TW có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Là trung tâm kinh tế lớn của cả nước, Hà Nội nắm giữ nguồn lực kinh tế Nhà nước rất lớn, do đó việc phát huy hiệu quả các nguồn lực này sẽ tạo ra tác động lan tỏa mạnh mẽ.

Theo PGS.TS Vũ Văn Phúc, thành phố cần bắt đầu từ việc rà soát toàn bộ nguồn lực kinh tế Nhà nước, tiến hành số hóa và quản lý dữ liệu một cách đồng bộ. Đây là cơ sở để phân bổ nguồn lực hiệu quả, khai thông các điểm nghẽn và phát huy tối đa tiềm năng.

Cùng với đó, Hà Nội cần đẩy mạnh cải cách thể chế, nâng cao chất lượng quản trị và thúc đẩy chuyển đổi số. Việc triển khai hiệu quả các chương trình hành động sẽ là bước đi quan trọng để đưa các định hướng của Trung ương vào thực tiễn.

Những phân tích tại chương trình cho thấy, kinh tế Nhà nước đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện, từ nhận thức đến hành động. Việc chuyển từ vai trò “trụ đỡ” ổn định sang “đầu tàu” dẫn dắt phát triển không chỉ là mục tiêu, mà còn là đòi hỏi tất yếu trong bối cảnh mới.

Để thực hiện được điều đó, cần đồng thời làm tốt ba nhiệm vụ: Nhận diện đúng vai trò, tháo gỡ các điểm nghẽn và đổi mới tư duy quản lý theo hướng kiến tạo phát triển. Khi những yêu cầu này được thực hiện một cách đồng bộ, kinh tế Nhà nước sẽ thực sự trở thành lực lượng nòng cốt, dẫn dắt nền kinh tế phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn tới.

Phương Nga