Kinh Bắc chở che, thành người quan họ

Hành trình tìm quê mới

Nhà nghiên cứu văn hóa Nghiêm Đình Thường, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Khuyến học huyện Yên Phong trước đây, tác giả cuốn Địa chí Yên Phong cho biết: “Nòng cốt xây dựng và phát triển làng Đông Thái từ thuở sơ khai phải kể đến 2 dòng họ, họ Trương và họ Cao, còn gọi là Trương - Cao nhị tộc. Họ đến từ huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, nay là tỉnh Ninh Bình”.

Bà Nguyễn Thị Hương (ngoài cùng bên phải), Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Yên Phong tặng quà một gia đình học tập và đọc sách tiêu biểu tại Đông Thái.

Ngoài cuốn Địa chí Yên Phong, trong cuốn "Chuyện làng tôi" - Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam ấn hành năm 2021 của ông Cao Văn Hà -một người con dòng họ Cao ở Đông Thái -cũng ghi nhận: Đầu những năm 1800, trên đường tha hương cầu thực, một nhóm người từ làng Nội Rối (xã Bắc Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam) đã dừng chân tại bến Đông Xuyên, phía lòng sông Cầu.

Trên đường phiêu bạt tìm quê mới, họ không còn tâm trí mang theo nghệ thuật rối nước dân gian độc đáo sẵn có, chỉ mang theo nghề truyền thống là đan nong, đan cót, đẽo đòn gánh và làm thuyền nan mưu sinh. Chuyện không tấc đất cắm dùi cứ đeo bám họ, dần hình thành xóm ngụ cư đằng đẵng hơn 140 năm.

Trong suốt thời gian ấy, họ phải sinh sống nhờ đất của người dân Đông Xuyên, ngôi làng cổ nghìn năm ấy cũng có nghề đan nia, giần, sàng nên dễ đồng cảm tiếp nhận những người hàng xóm mới.

Người khai sinh tên làng Đông Thái (tức đông đúc và thái bình) là chí sĩ Nguyễn Bỉnh Niệm, quê tỉnh Nam Định (nay là Ninh Bình). Cụ Niệm dạy học và hoạt động cách mạng ở Yên Phong từ trước cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, người Đông Thái được chia đất mà phần lớn là đất làng Đông Xuyên, vì thế trong tâm khảm họ luôn biết ơn “người anh em” Đông Xuyên đã cưu mang, chia ngọt, sẻ bùi.

Ngụ cư ở bến Đông Xuyên, người gốc Nội Rối phần đông khỏe mạnh, khéo tay và năng động với nghề truyền thống, từ bến sông Cầu, họ ngược lên Thái Nguyên, Bắc Kạn mua tre, nứa rồi lại đóng bè về xuôi. Những vật dụng ấy không chỉ được trao đổi, lưu thông tại bến sông mà còn được bán đi khắp nơi. Thuận lợi ở vùng đất mới, người Nội Rối từ Lý Nhân rủ nhau đến Đông Xuyên ngày một đông, người đến sau nương nhờ người đến trước.

Cụ Cao Văn Sáng, 89 tuổi, một trong những người tiên phong làm kinh tế thành công bậc nhất xã Đông Tiến, huyện Yên Phong trước đây bằng nghề kinh doanh vật liệu xây dựng - trầm ngâm: "Từ bé, qua câu chuyện của các cụ rồi sau này khi trưởng thành, tôi càng cảm nhận sâu sắc tâm tư, ước vọng của những người dân ngụ cư là mong muốn cộng đồng của mình có tên làng, không mang tiếng là "người thiên hạ".

Đằng đẵng hơn 140 năm mang thân phận ngụ cư, sau Cách mạng Tháng Tám thành công, làng mới được đặt tên. Người khai sinh tên làng Đông Thái (tức đông đúc và thái bình, thịnh vượng) là chí sĩ Nguyễn Bỉnh Niệm, quê tỉnh Nam Định (nay là Ninh Bình) nhưng định cư, dạy học và hoạt động cách mạng ở Yên Phong từ trước Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. Được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, người Đông Thái được chia đất mà phần lớn là đất làng Đông Xuyên, vì thế trong tâm khảm họ luôn biết ơn “người anh em” Đông Xuyên đã cưu mang, chia ngọt, sẻ bùi.

Khát vọng đổi thay

Hơn 200 năm sinh tồn ở vùng đất mới, từ một nhóm người đến từ Nội Rối, ngụ cư ở ngôi làng không tên bên triền đê sông Cầu, Đông Thái hôm nay đã thành ngôi làng trù mật với gần 500 hộ và hơn 1.700 nhân khẩu. Trước sáp nhập đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thôn Đông Thái thuộc xã Đông Tiến, huyện Yên Phong cũ, nay thuộc xã Yên Phong.

Toàn cảnh làng Đông Thái bên dòng sông Cầu.

Điều đáng quý là mặc dù đã chính danh thành người quan họ từ 80 năm nay nhưng người Đông Thái không quên nguồn cội, họ vẫn giữ mối thâm tình với bà con làng mạc quê nhà Nội Rối, nơi còn khoảng 200 hộ dân sinh sống. Vào dịp lễ trọng của 2 làng lại có những đoàn người thay mặt Trương - Cao nhị tộc tìm đến nhau ôn cố tri tân.

Ông Trương Văn Thắng, Trưởng thôn Đông Thái bộc bạch: “Chúng tôi rất tự hào bởi làng Đông Thái là nơi hội tụ của những người con gốc Nội Rối năng động, khéo léo và hào sảng, dễ mến và dễ gần. Càng tự hào vì kinh tế Đông Thái hiện là điểm sáng của Yên Phong, cả thôn chỉ còn 3 hộ nghèo, phấn đấu tới đây sẽ không còn hộ nghèo. Đông Thái hôm nay mang dáng dấp đô thị, dịch vụ rất phát triển và sẽ thành tổ dân phố khi xã Yên Phong trở thành phường”.

Ông Dương Đức Nghĩa, Phó Chủ tịch Hội Khuyến học tỉnh cho biết: “Kể từ tháng 3/2019, khi mô hình khuyến học mới, còn gọi là mô hình khuyến học truyền cảm hứng được triển khai tại xã Đông Tiến, phong trào thi đua khuyến học, khuyến tài nơi đây nhanh chóng được phát huy và trở thành điểm sáng của tỉnh, tiêu biểu là thôn Đông Thái”.

Sở dĩ có danh xưng Kinh Bắc địa linh nhân kiệt bởi từ hàng nghìn năm qua, vùng đất này đã không ngừng lan tỏa và tiếp nhận những giá trị tốt đẹp của đời sống xã hội. Bên dải sông Cầu, sông Thương, sông Đuống huyền thoại, bao phận người phiêu bạt đến đây được người dân Kinh Bắc thương mến, đùm bọc. Đến một ngày kia, họ tự hào bởi chính danh thành người quan họ, dù không bao giờ quên gốc gác quê hương, như những người dân Đông Thái gốc Nội Rối hôm nay.

Thanh Tú