Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam

Quang cảnh diễn đàn.

Hơn 300 đại biểu là lãnh đạo các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp, ngân hàng và các tổ chức quốc tế...tham dự diễn đàn.

Phát biểu khai mạc, ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho biết, trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành nông nghiệp ghi nhận mức tăng trưởng GDP đạt 3,57%. Kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy hải sản đạt 35,88 tỷ USD, tăng trưởng 6%. Con số này thấp hơn nhiều so với mức 21% tăng xuất khẩu chung trong 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy áp lực cần phải bứt phá mạnh mẽ hơn để bắt kịp nhịp độ chung của nền kinh tế.

Theo ông Liêm, dù tốc độ tăng trưởng chưa đạt kỳ vọng tuyệt đối, ngành nông nghiệp vẫn đóng góp cực kỳ quan trọng vào sự ổn định của kinh tế vĩ mô. Điểm sáng lớn nhất là vai trò trong cán cân xuất nhập khẩu. Việc ngành xuất siêu hơn 12,5 tỷ USD trong khi cả nước nhập siêu hơn 16,6 tỷ USD là một minh chứng.

Tương tự, Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra số liệu thống kê cho thấy thực trạng đáng suy ngẫm về vị thế của ngành nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế quốc gia. Ông dẫn chứng rằng tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc nội đang giảm dần qua các năm.

Cụ thể, con số này đạt 12,34% vào năm 2024, giảm xuống còn 11,2% năm 2025 và dự kiến chỉ còn khoảng 10,38% vào năm 2026. Để đảo ngược xu hướng này, việc kiến tạo một không gian phát triển mới dựa trên tư duy kinh tế thay vì tư duy sản lượng thuần túy là yêu cầu cấp thiết.

Theo ông Thuận, một trong những nguyên nhân có con số đáng báo động trên là vì có sự thiếu linh hoạt trong quản lý đất đai và thực thi pháp luật tại địa phương. Dù Luật Đất đai đã có những quy định mở đường tại Điều 218 và Điều 93 về tích tụ ruộng đất, nhưng thực tế triển khai lại gặp rất nhiều trở ngại.

Các doanh nghiệp muốn phát triển mô hình nông nghiệp trên đất lúa đang đối mặt với quy trình đăng ký phức tạp tại cấp xã. Nhu cầu chuyển đổi từ trồng lúa sang nuôi trồng thủy sản, chăn nuôi vịt hay các loại cây trồng ngắn ngày khác tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng là rất lớn, song cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp lại chưa đủ điều kiện vận hành linh hoạt.

Đó là chưa kể, việc phân vùng sinh thái và thiết lập không gian nông nghiệp đô thị ven đô hay nông nghiệp sinh thái vùng lõi vẫn đang mắc kẹt trong những rào cản pháp lý. Đơn cử như việc nuôi tôm tại các vùng không nằm trong quy hoạch cũ, khi thay đổi chức năng quy hoạch, chính quyền địa phương lúng túng trong việc phân quyền giải quyết, dẫn đến khó khăn trong xác định thuê đất và giao đất.

Việc kết hợp đất nông nghiệp với các dịch vụ đa ngành như giáo dục, du lịch và trải nghiệm ẩm thực, một xu thế đang lên để tăng giá trị gia tăng, vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn thiện để vận hành trơn tru.

Ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Miền trung.

Ở góc nhìn khác, ông Phan Minh Thông, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh Thành phố Hồ Chí Minh; Chủ tịch, Tổng Giám đốc Phúc Sinh Group cho rằng, ngành nông nghiệp Việt Nam vốn chịu áp lực từ việc xuất khẩu nông sản thô chiếm tỷ trọng lớn. Hàng thô chỉ chiếm khoảng 35%, trong khi chế biến sâu mới là yếu tố mang lại giá trị thực sự tốt.

Từ năm 2005, doanh nghiệp này đã đầu tư nhà máy hạt tiêu sạch đầu tiên, tạo tiền đề cho việc tách biệt khỏi các đối thủ cạnh tranh. Theo ông Thông, việc đầu tư vào công nghệ chế biến sâu cho phép doanh nghiệp mua nguyên liệu của nông dân với giá cao hơn và bán sản phẩm đầu ra với giá tốt hơn. Đơn cử như với sản phẩm tiêu xanh sấy lạnh và tiêu hồng, những mặt hàng vốn là thị trường ngách nhưng mang lại sự tự hào lớn vì ít đơn vị tại Việt Nam thực hiện được. Các sản phẩm này hiện được phân phối cho những nhà bán hàng lớn trên thế giới và cả thị trường nội địa.

Ở ngành thủy sản, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Miền Trung cho rằng, mỗi năm tập đoàn sản xuất khoảng 20 tỷ con giống nhưng chỉ tiêu thụ được vài tỷ con. Con số này thể hiện đúng như tỷ trọng tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc nội đang giảm dần qua các năm.

Nguyên nhân khiến ngành nông nghiệp chưa phát triển được là do quy hoạch và quản lý vùng nguyên liệu chưa tốt. Doanh nghiệp Việt rất khó để có thể tích tụ đất đai; người nông dân thì trồng và nuôi theo thời vụ, theo giá trên thị trường nên điệp khúc “được mùa mất giá, được giá mất mùa” cứ lặp lại. Đó là chưa kể, dòng vốn đầu tư và cơ chế tài chính cho ngành nông nghiệp hiện tại vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và đóng góp của ngành. Doanh nghiệp vẫn rất khó tiếp cận vốn. Thể chế thì đã có rất nhiều nhưng lại không thể thực thi, dẫn tới doanh nghiệp nông nghiệp Việt rất khó để phát triển.

Đồng quan điểm, ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp (thuộc Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam) cũng cho biết, còn nhiều khó khăn cốt lõi trong thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp. Doanh nghiệp thiếu quỹ đất sạch, quỹ đất quy mô đủ lớn để xây dựng nhà máy hoặc vùng nguyên liệu tập trung. Trong khi đầu tư nông nghiệp xanh còn rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn lâu nhưng cơ chế thế chấp bằng tài sản trên đất còn thiếu.

Từ đó, ông Chinh đề xuất Nhà nước đứng ra thuê đất của dân, với quy mô đủ lớn rồi cho doanh nghiệp thuê dài hạn. Ngoài ra, nên miễn hoặc giảm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với các dự án xây dựng cơ sở chế biến sâu và kho lạnh bảo quản.

Một trong những giải pháp để ngành nông nghiệp phát huy hết những tiềm năng và lợi thế được Tiến sĩ Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam đưa ra là công thức: “5 nhà + 1” trong đào tạo nguồn nhân lực ngành nông nghiệp; trong đó nhà thứ sáu chính là cơ quan truyền thông.

Theo ông, truyền thông là rất quan trọng trong việc định hướng dư luận. Nếu báo chí chỉ tập trung vào những khía cạnh tiêu cực như làm nông nghiệp là “ê ẩm”, “vất vả”, “dầm mưa dãi nắng” thì sẽ không thể thu hút được giới trẻ dấn thân. Thay vào đó, cần truyền thông về những giá trị mới, sự hiện đại của công nghệ và cơ hội kinh doanh trong nông nghiệp. Việc xây dựng một nguồn nhân lực dựa trên nội dung cốt lõi, bao gồm quản trị dựa trên dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data, là yêu cầu bắt buộc để nông nghiệp Việt Nam hội nhập quốc tế.

Tiến sĩ Trần Đình Lý cũng đặc biệt lưu ý đến nguyên tắc 80/20 trong đào tạo: dù kiến thức và kỹ năng có tốt đến đâu, nhưng nếu thiếu thái độ sống và đạo đức nghề nghiệp phù hợp, thì 80% nỗ lực còn lại cũng sẽ không mang lại giá trị. Đào tạo nông nghiệp hiện nay không chỉ là dạy cách trồng trọt hay chăn nuôi, mà là đào tạo những nhà quản trị có năng lực dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu.

Còn theo ông Trần Ngọc Liêm, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, để nâng cao giá trị nông sản, cần đẩy mạnh đầu tư vào công nghệ, đặc biệt là công nghệ chế biến sâu và tiêu chuẩn sản xuất xanh. Đây là điều kiện tiên quyết để nông sản Việt Nam thâm nhập sâu vào các thị trường quốc tế. Ngoài ra, cần có chính sách cụ thể để hỗ trợ nông nghiệp, từ tín dụng ưu đãi đến phát triển hệ thống nghiên cứu khoa học và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

TÙNG QUANG